Susan Rice krijgt ooit een standbeeld in Benghazi, Robert Gates niet

Terwijl de wereld nadenkt over 'hoe nu verder in Libië?' en de impasse het nieuws beheerst, grijpt in de rest van de regio de opstand verder om zich heen. Van Arabische lente kun je nauwelijks meer spreken, want de nog zittende heersers leren snel, leggen zich niet neer bij de revolte en schieten terug. De confrontatie is grimmig en doet niet meer aan jasmijn en bloesem denken.

In sommige landen is fase twee ingegaan, meestal een bedenkelijke verlenging. In Tunesië overheerst nog de hoop, maar het ongeduld groeit. In Egypte demonstreren weer boze menigten op het Tahrirplein, deze keer niet meer tegen dictatuur maar voor het behoud van de revolutie. Terwijl demonstranten en stakers nu gevangen worden gezet, gaan figuren uit het oude regime die er met miljoenen vandoor zijn gegaan nog steeds vrijuit. Andere landen zijn nog niet eens aan fase één toe, maar daar broeit het hevig. In Saoedi-Arabië wordt de bevolking gewaarschuwd dat een opstand niet zal worden getolereerd. De veiligheidstroepen staan klaar, in Bahrein hebben ze alvast geoefend.

In Syrië en Jemen is het al helemaal geen lente en krijgt de bevolking een mix van concessies en vooral knuppels, kogels en traangas toegediend. Maar de bevolking is ongekend moedig en laat zich niet zomaar meer wegknuppelen: de geest is uit de fles.

Daarmee is het point of no return bereikt, het virus lijkt niet meer te stoppen.

Juist daarom is het zo verbazingwekkend dat de Verenigde Staten hun handen aftrekken van de VN-interventie in Libië. Daar voert minister Robert Gates (Defensie) een van zijn laatste gevechten. Niets te verliezen denkt hij, in de zomer ga ik met pensioen, en ík zal niet degene zijn die de Amerikaanse strijdkrachten met een derde oorlog in de moslimwereld opzadelt.

Laten we zijn gram en frustratie niet onderschatten. Achter het beheerste en aimabele voorkomen van de minister schuilt een man die niet vergeet en vergeeft. Eind 2007, begin 2008 was hij genadeloos over de medewerking van de NAVO in Afghanistan. De bondgenoten lieten Amerika de kastanjes uit het vuur halen, begrepen niets van counter-insurgency en moesten vooral niet denken dat Amerika wel weer een blik mariniers zou opentrekken om de oprukkende taliban tegen te houden. De Britten noemden de verwijten outrageous en de rest van de bondgenoten haalde de schouders op. Niet lang daarna moest Gates, eerst onder Bush, daarna onder Obama, toch weer door de bocht. Tienduizenden Amerikaanse soldaten werden ingevlogen om het tij te keren, terwijl veel NAVO-landen het juist wel welletjes vonden. Gates knarsetandde, de surge was nodig, maar het never again was op zijn gezicht af te lezen.

Van Libië is hij nooit warm of koud geworden. Warm, koud, goed of slecht zijn voor hem ook niet doorslaggevend. Daar is de oud-inlichtingenbaas te nuchter voor. Van WikiLeaks lag hij niet wakker. 'Brengen ze ons in verlegenheid? Ja. Is het afschuwelijk? Ja. Hebben we er last van? Nee, de meeste landen doen geen zaken met ons omdat ze ons aardig vinden of haten, maar omdat ze ons nodig hebben.' En wat Gates betreft geldt het omgekeerde ook, nodig hebben is de maatstaf voor internationale politiek. De VS concludeert dat Europa Libië harder nodig heeft dan de VS.

De VS ziet Libië ook nog in een ander perspectief van 'nodig zijn'. Het grote nodig zijn. Is een omwenteling in Libië goed voor de strijd tegen Al Qaida? Welke gevolgen zou een sjiitische zege in Bahrein of Saoedi-Arabië hebben voor de machtspositie van (het ook sjiitische) Iran, dat zich nu al onverzettelijker opstelt in het dispuut over het Iraanse atoomprogramma? Had iemand al opgemerkt welke conclusie Noord-Korea inmiddels heeft getrokken uit de interventie in Libië: het zegt dat Khadaffi een 'grote fout' heeft gemaakt om zijn atoomprogramma in 2003 op te geven en dat het dat zelf nu 'nooit meer' zal doen.

Gates moet een beetje opboksen tegen Hillary Clinton en VN-ambassadeur Susan Rice, die er iets anders tegenaan kijken. Khadaffi moet weg omdat hij een slecht mens is. Is Rice de vrouw van de ideeën, Gates is de man van de spullen. Het compromis is dat de VS alleen de 'unieke capaciteiten' levert. Inlichtingen, kruisraketten, forward air controllers, satellietfoto's, CIA-agenten (vallen niet onder het Pentagon!), ja misschien wel wapenleveranties aan de opstandelingen. Begin maart polste de VS Saoedi-Arabië al of het zo vriendelijk zou willen zijn als boodschappendienst voor wapenleveranties via Egypte te willen fungeren. Susan Rice krijgt ooit een standbeeld in Benghazi, de hoofdstad van Oost-Libië, Robert Gates waarschijnlijk niet.