Turkije voorlopig nog buiten EU houden

Het lijkt allemaal al lang besloten: Turkije wordt over enkele jaren volwaardig lid van de Europese Unie. Uiterlijk in december 2004 beslissen de EU-lidstaten over het groene licht voor de toetredingsonderhandelingen. Turkije eist al sinds 1959 volwaardige deelname aan de Europese integratie. Verdere vertraging, wordt beweerd, laat het Turkse economische en politieke hervormingsproces ontsporen, met dramatische gevolgen. Turkije is immers een van de weinige moslimlanden die zich democratisch mag noemen. In de Amerikaanse plannen om het 'bredere Midden-Oosten' te democratiseren, speelt Turkije daarom een strategische rol. Voor Turkije is een spoedig EU-lidmaatschap zonder twijfel van groot belang. Toch blijven twee vragen onbeantwoord: Kan Turkije binnen afzienbare tijd aan de EU-voorwaarden voldoen en kan de EU een Turks lidmaatschap aan zonder politieke en institutionele kleerscheuren?

Afgelopen november rapporteerde de Europese Commissie over de vraag of Turkije voldoet aan de economische en politieke toetredingscriteria die de EU in december 2002 in Kopenhagen heeft gesteld. Turkije is nog ver verwijderd van het einddoel. Een aantal politieke rechten, maar ook fundamentele mensenrechten, is nog geenszins verankerd in het Turkse bestel. Ankara moet helpen het probleem-Cyprus op te lossen, vindt de Commissie, omdat ,,de afwezigheid van een oplossing (voor Cyprus) een serieuze belemmering kan gaan vormen voor Turkije's EU-aspiraties''.

In oktober rapporteert de Commissie weer of Turkije aan de politieke criteria voldoet en in december kan worden beslist over eventuele toetredingsonderhandelingen. De Commissie is dus zeer strikt: wanneer Turkije haar huiswerk niet maakt en niet voldoende concessies doet, gaat het feest voorlopig niet door.

Moet van Ankara niet meer worden verwacht? In mei 2003 legde de Nederlandse Europarlementariër Arie Oostlander in een rapport voor het Europees Parlement de vinger op de zere plek. Volgens Oostlander vormt het Kemalisme -de politieke filosofie waarop het moderne Turkije door Kemal Atatürk werd geschoeid- een barrière voor toetreding tot de EU. Het Kemalisme stipuleert een strikte scheiding van kerk en staat, een dominante rol voor de staat zelf, en een prominente positie voor het leger.

De Turkse media en de politiek hadden felle kritiek op Oostlanders rapport, waarna het Europees Parlement een sterk afgezwakte, politiek correcte versie aannam. Maar Oostlanders kritiek snijdt nog steeds hout. Totdat onomstotelijk is aangetoond dat het Kemalisme op zijn retour is, moet de EU een slag om de arm houden. Er zijn nog meer hete hangijzers. Zo verloochent Turkije nog steeds de genocide op de Armeense bevolking van 1915 tot 1923, waarbij zo'n anderhalf miljoen burgers door het leger werden vermoord. Ankara doet er goed aan om deze historische schuld op zich nemen en de betrekkingen met Armenië te normaliseren. Daarmee ziet men tevens de schaduwzijde van het bewind van Atatürk onder ogen.

Kan de EU Turkije net zo moeiteloos opnemen als Estland of Polen? De Unie heeft de komende jaren al genoeg problemen op haar bord. Het is evident dat de EU met 25 lidstaten compleet anders moet gaan functioneren als voorheen, maar de regels van dit nieuwe EU-spel zijn nog niet geschreven. Met Turkije erbij kan Europa's fragiele institutionele raamwerk uit zijn voegen knappen.

Een breed en open debat over het Turks EU-lidmaatschap is geboden. De Tweede Kamer keerde zich onlangs tegen een vaste datum voor onderhandelingen met Turkije. En Nederland kan in de relatie EU-Turkije zeker een rol van betekenis spelen omdat ons land vanaf juli zes maanden EU-voorzitter is en het Turkse vraagstuk moet begeleiden. De gemiddelde EU-burger blijft terughoudend ten aanzien van het Turkse EU-lidmaatschap. Het is daarom beter te erkennen dat Turkije voorlopig nog niet klaar is voor Europa, en vice versa.