Terwijl in veel Balkan landen met enige spanning werd uitgekeken naar de jaarlijkse rapportage van de Europese Commissie over het EU uitbreidingsproces, was er binnen de EU sprake van een lauwe belangstelling. Dat kwam wellicht omdat de verantwoordelijke commissaris Füle geen drastische stappen voorstelt aan de Europese Raad, die in december het rapport behandelt. Wel kondigde hij aan in een later stadium en na nader onderzoek tot de aanbeveling te kunnen komen om aan Albanië de kandidaat-status te verlenen en met Servië lidmaatschapsonderhandelingen te beginnen. Alles onder voorbehoud dus. Van de Europese leiders worden op dit moment geen beslissingen gevraagd. En om het laatste draait het natuurlijk binnen de EU. De lidstaten assisteren de Europese Commissie bij het maken van de evaluaties, maar hebben een beslissende stem bij elke stap in het uitbreidingproces wanneer die door de commissie wordt voorgesteld.
In de (potentiële) kandidaat-lidstaten wordt heel anders naar de voortgangsrapporten gekeken. Natuurlijk, een statusverhoging - bijvoorbeeld van kandidaat-lid naar onderhandelingen - wordt als belangrijke winst beschouwd, maar het algemene oordeel over het land in kwestie wordt met evenveel aandacht bestudeerd en is vaak voorwerp van felle politieke debatten.
In de voortgangsrapportages worden kandidaten langs de Europese meetlat gelegd en daarop worden regeringen afgerekend. De Commissie heeft over alles een oordeel - van het macro-economisch beleid tot het functioneren van de rechtstaat - en dicteert hoe het anders en beter moet. Naarmate lidmaatschap tijdens de formele onderhandelingen dichterbij komt, wordt de toon scherper en de voorwaarden gedetailleerder. De lijst lijkt oneindig. En in tegenstelling tot de gesprekken met Griekenland over de aanpak van zijn schuldencrisis, kan er niet over onderhandeld worden. De kandidaten moeten het gewoon slikken en uitvoeren.
Het is een wijdverbreid misverstand in kandidaat-lidstaten dat het zou gaan om een proces van geven en nemen. Echter, de relatie tussen de EU en kandidaat-lidstaat is verre van gelijkwaardig. Regeringen worden vaak door de oppositie aangevallen omdat er slecht onderhandeld zou worden. Een matige beoordeling van de hervormingen door Brussel is echter het gevolg van matige prestaties. Lid worden van de EU betekent de regels overnemen en implementeren, zonder moeilijke vragen te stellen. Hoogstens kunnen concessies worden gekregen ten aanzien van het tijdpad en de financiering van bepaalde hervormingen in de vorm vanovergangsregelingen.
Zoals gezegd, dit besef ontbreekt wel eens. Politici in de kandidaat lidstaten doen er verstandig aan om eerlijk te zijn over de kosten van toetreding en over de aard van het proces. Ook ten opzichte van zichzelf waar het gaat om het organiseren van een brede politieke consensus rond de EU ambities en de prijs die ze eventueel persoonlijk moeten betalen. Sommigen lopen het risico zichzelf in de vingers te snijden als ze serieus werk maken van bijvoorbeeld de strijd tegen corruptie. Ik ben benieuwd hoe dat in Montenegro zal uitpakken. Sinds juni van dit jaar wordt met dit land formeel onderhandeld over lidmaatschap en daarbij wordt voor het eerst een nieuwe methode gehanteerd. De onderhandelingshoofdstukken, die betrekking hebben op de rechtstaat, worden als eerste aan de orde gesteld. In het verleden stond het land bekend als corrupt. De politieke elite zal er veel aan moeten doen om het tegendeel te bewijzen.
Vorige week hadden we een gesprek met jonge diplomaten uit de Balkan en Turkije. Wat mij opviel was dat ze bijna zonder uitzondering de intrinsieke waarde van de EU eisen erkenden en van mening waren dat daarom kandidaat-lidstaten de voorwaarden maar te accepteren hebben.
Documents
