Research
Articles
Wereld moet leren leven met Pax Americana
Dit is niet verwonderlijk omdat nog nooit een land zo'n overweldigende dominantie heeft gekend op vrijwel alle maatschappelijk relevante gebieden, media en cultuur (CNN en Hollywood), economisch en financieel (de Amerikaanse invloed op het IMF alsook de beurs van Wall Street), en defensie (met de stealthy B2 als boegbeeld). Voorheen hadden de VS noch de mogelijkheden, noch de politieke wil om een imperium op te bouwen. Het einde van de Koude Oorlog en de catharsis van elf september zijn de oorzaak van een fundamenteel andere houding. Met name de strijd tegen het internationale terrorisme heeft de VS wakker geschud en duidelijk gemaakt dat ze zich meer met de rest van de wereld moeten bemoeien.
Landen als Afghanistan, Soedan en andere zogeheten failed states kunnen klaarblijkelijk niet aan hun lot worden overgelaten omdat de instabiliteit uiteindelijk via terrorisme het westen bereikt. Voor Washington is dit de belangrijkste les van elf september. En wanneer deze bemoeienis niet goedschiks kan, dan maar kwaadschiks. Het ultimatum dat president Bush nu aan de VN heeft gesteld om Irak eindelijk aan te pakken is hiervan een goed voorbeeld.
Wanneer Washington het regime in Bagdad wil veranderen, stelt dit de rest van de wereld voor een voldongen feit. Er kan nog wel wat worden gesleuteld in de marge (wel of niet een VN-mandaat met de nodige stringente inspecties), maar het blijven de VS die het tempo en de marsroute bepalen. De retoriek van Amerika's taak om `het heilige vuur van de vrijheid' rondom de wereld te verspreiden, geeft aan dit beleid een zeker nobel en altruïstisch karakter. Het gaat dus niet alleen om nationale belangen, maar ook om het verspreiden van mensenrechten en democratie.
Door Saddam Hussein af te zetten, maken de VS duidelijk dat er maar één supermacht is die de verantwoordelijkheid én de militaire mogelijkheden heeft om de kastanjes voor de rest van de wereld uit het vuur te halen. Een oorlog tegen Irak is een duidelijke - wellicht zelfs symbolische - stap richting een Pax Americana. Vooralsnog wordt in de VS gesproken van een terughoudende, zachte of welwillende wereldmacht, en ook wel over een `hegemonie tegen wil en dank'.
Voorstanders van Amerikaanse hegemonie zijn dus geen imperialisten van de oude stempel en streven ook niet naar het kolonialiseren of overheersen van andere landen. Het gaat hun bovenal om het handhaven van een zekere mondiale orde en het uitdragen van waarden als vrijheid en democratie. Dat en passant de Amerikaanse nationale belangen worden nagestreefd, is vanzelfsprekend. Daarbij speelt militaire macht een belangrijke, maar zekere geen beslissende rol. Cruciaal is wel dat Washington op elk beleidsterrein de internationale politieke agenda bepaalt, de toon zet van het debat en veelal ook de uiteindelijke beslissingen van de `internationale gemeenschap' doorslaggevend beïnvloedt.
Het wordt steeds duidelijker dat zonder Amerikaanse toestemming bar weinig mogelijk is. Zo is het tekenend dat Groot-Brittannië en Italië onder Amerikaanse druk bereid zijn gebleken om de consensus in de Europese Unie te doorbreken en overwegen VS-soldaten alsnog immuniteit te verlenen. Dit ondergraaft de autoriteit van het Internationale Strafhof waar de VS mordicus op tegen zijn. Op soortgelijke wijze wordt ook het Kyoto-protocol gaandeweg onderuit gehaald.
De vraag is hoe Nederland en de rest van Europa met deze ontwikkeling om moeten gaan. Het heeft geen zin om uit een reflex van simpele Realpolitik te proberen tegenwicht te bieden aan de Amerikaanse supermacht. Het kabinet-Balkenende heeft zich dan ook loyaal achter Bush geschaard, en lijkt zich vooralsnog geen zorgen te maken dat de spelregels van de internationale politiek aan het veranderen zijn. Ook minister van Buitenlandse Zaken De Hoop Scheffer heeft aangegeven om, als het moet, eventueel ook zonder een VN-mandaat een Amerikaanse militaire actie tegen Irak te ondersteunen.
Alleen een daadkrachtige Europese Unie zou nog een kans maken om de Amerikaanse Gulliver in te tomen, maar op dit moment is van Europese eensgezindheid helaas weinig te merken. Bondskanselier Schröder wijst vooralsnog elke Duitse deelname aan een actie tegen Saddam Hussein af, terwijl de Britse premier Blair juist koste wat kost met Bush ten strijde lijkt te willen trekken. Ook al is een Europees alternatief voor de komende Pax Americana zeer wenselijk, erg optimistisch kunnen we daarover niet zijn.
Ontegenzeglijk breekt een tijdperk van Amerikaanse hegemonie aan. De belangrijke ontwikkelingen in de wereld worden aangestuurd vanuit Washington. Het is daarom voor Europa van groot belang aan de vormgeving van dit nieuwe imperium volwaardig deel te nemen en tevens - wanneer en waar nodig - concrete alternatieven aan te bieden.
Een gezamenlijke Europese veiligheidspolitiek is daarvoor essentieel. Ook moet Nederland samen met de Europese partners overwegen om de lacunes en onvolkomenheden van het Amerikaanse beleid op te vullen.
Zo zijn de VS wel bereid gebleken om de Talibaan uit Afghanistan te verdrijven, maar niet om zich vervolgens met het zeer noodzakelijke proces van natievorming bezig te houden. Waarschijnlijk zal dit na de oorlog tegen Irak niet veel anders zijn. Hier ligt voor Amerika's bondgenoten een flinke - maar ook ondankbare - klus te wachten.
Vervolgens moet Washington duidelijk worden gemaakt dat het imperium-in-wording heldere regels nodig heeft. Het kan niet zo zijn dat de VS kunnen doen en laten wat ze willen. Nederland en de Europese Unie moeten aangeven welk Amerikaans leiderschap ze accepteren (waarschijnlijk met name op het militaire vlak, waar Europe weinig te bieden heeft), en waar het op z'n minst medezeggenschap verwacht. Dit geldt dan vooral voor economische en financiële aangelegenheden waar de EU, als het moet, een spreekwoordelijke vuist kan maken. Ook moet het idee van een functionele, en zelfs geografische, rolverdeling tussen de VS en Europa nogmaals zorgvuldig worden bestudeerd.
Voor Nederland moet het duidelijk zijn dat wij zonder de Europese partners in Washington niets in te brengen hebben. Waar Tony Blair nog mag dromen van een special relationship met de VS, is Nederland slechts relevant wanneer het in EU-verband ageert.
Traditioneel is Nederland gebaat bij een daadkrachtig, solidair Europa en een functionerende transatlantische verhouding. Het zal voor het kabinet een hele klus zijn om deze kwadratuur van de cirkel gedurende de Pax Americana gestalte te geven.
