Worstelen in gemeenschappelijke ruimten

(De Russischtalige versie van dit artikel verscheen op 12 november 2004 in Moskovskie Novosti.)Rusland kent weer eenhoofdig leiderschap. Na de Doemaverkiezingen van december, de herverkiezing van Vladimir Poetin in maart en diens reactie op de tragedie van Beslan is het duidelijk: Poetin is de baas van Rusland. Het democratisch centralisme van vervlogen tijden is vervangen door de 'geleide democratie' waarin het hoogste staatsbeginsel loyaliteit aan de President is. Eerbiediging van de rechtsstaat en de mensenrechten zijn daaraan ondergeschikt.

De EU zegt al jarenlang een strategisch partnerschap met Rusland na te streven. De laatste modegril in dat verband zijn de 'vier gemeenschappelijke ruimtes' waarover nu al weer jaren wordt gesoebat. Toegegeven, Brussel gaat er terecht van uit dat Rusland een Europese mogendheid is, een Europese samenleving waarin de algemeen maatschappelijke waarden en normen niet principieel verschillen van die in de rest van Europa. Even afgezien van de economische, milieu en weet-ik-veel-welke-andere gemeenschappelijke ruimten, een ruimte van gedeelde waarden tussen de EU en Rusland is heel goed denkbaar: het garanderen van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, het waarborgen van mensenrechten, respect voor minderheden, het tegengaan van racisme, xenofobie en dergelijke meer. Rusland is immers nog steeds lid van de Raad van Europa.

Maar de politieke situatie in Rusland is er op het ogenblik niet naar om gezamenlijk aan een dergelijke gemeenschappelijke ruimte te werken. De President heeft de teugels aangehaald. Alles staat nu in het teken van de strijd tegen het internationale terrorisme. En als de Amerikanen zich 'Guantanamo' en 'Abu Graid' kunnen veroorloven - schaamteloze schendingen van fundamentele mensenrechten - waarom zou Rusland dan het braafste kind van de klas moeten zijn? Aldus, denk ik, de redenering aan het Oude Plein in Moskou - zetel van de Presidentiële Administratie.

Hoe moet de Europese Unie hiermee omgaan? 'Brussel' koppelt respect voor mensenrechten terecht aan de vergaande vormen van samenwerking die de 'gemeenschappelijke ruimten' moeten vullen. Maar de EU staat als tegenspeler van Rusland uiterst zwak, en dat realiseert het Kremlin zich maar al te goed. De EU kent geen eenhoofdig leiderschap. Integendeel, sinds mei van dit jaar moeten maar liefst 25 landen instemmen met het beleid en met veranderingen daarin. Staten met zeer uiteenlopende belangen en met uiteenlopende visies op Rusland. Neem alleen al het verschil tussen Italië, waar de premier zich er niet voor schaamt President Poetin de hielen te likken, en Polen of de Baltische staten, die zich uitgesproken assertief opstellen. De diversiteit en complexiteit van besluitvorming binnen de EU komt de consistentie en slagkracht van het beleid niet ten goede. Zeker niet als het gaat om de zogenaamd gemeenschappelijke buitenlandse- en veiligheidspolitiek. De 25 regeringen die in de EU samen beleid maken moeten elkaar vinden in smakeloze compromissen en vage algemene formuleringen zoals 'gemeenschappelijke ruimte'.

De zwakte van de EU tegenover Rusland komt vooral tot uitdrukking in de regio die tussen deze twee is gelegen: Oekraine, Belarus en Moldova. Zowel Rusland - in zijn 'Grondslag voor de buitenlandse politiek', een document uit juni 2000 - als de EU zeggen te streven naar een 'gordel van vrienden', vriendschappelijke staten rond hun grenzen. De EU doet dat middels de 'European Neighbourhood Policy' die de landen op termijn vrije toegang tot de gemeenschappelijke markt van de EU in het vooruitzicht stelt. Rusland doet het veel eenvoudiger: door economische penetratie en directe politieke manipulatie. Hulp van de EU bij het 'ontdooien' van het 'bevroren conflict' in Moldova (Transnistrië) kan het Kremlin eenvoudig blokkeren. Het is overduidelijk dat Rusland in deze rivaliteit aan de winnende hand is. De Presidentiële Administratie aan het Oude Plein heeft dat met het uitstellen van de EU-Rusland top in Den Haag nog eens onderstreept.