Research
Op-ed
De vierde dimensie
Ruimtetijdperk
Het is al weer meer dan vijftig jaar geleden dat op 4 oktober 1957,de Sovjetunie met het lanceren van de Sputnik-1 satelliet het ruimtetijdperk opende. Al snel volgde de Verenigde Staten, die sindsdien militair in de ruimte domineren. Andere landen die momenteel over eigen lanceerfaciliteiten en -inrichtingen en operationele satellieten beschikken zijn China, India, Japan, Frankrijk en Israël. Gedurende de eerste dertig jaren van het ruimtetijdperk was het belangrijkste militaire gebruik van de ruimte die voor communicatie en verkenning. Naast militaire zijn civiele ruimteactiviteiten echter ook van groot belang voor de belangrijkste high-tech economische sectoren, de ontwikkeling van software en hardware, geavanceerde technologie, telecommunicatie, navigatie, radio- en televisie-uitzendingen, meteorologie en talrijke andere gebieden die voor het dagelijks leven van belang zijn. Als civiele satellieten onbeschermd blijven kan een aanval erop dan ook dramatische gevolgen hebben voor technologisch geavanceerde landen. Mutatis mutandis geldt dit ook voor strijdkrachten een die voor hun operaties voor een belangrijk deel afhankelijk zijn van satellieten.
Militair gebruik
Het Network Centric Warfare (NCW)-concept omvat een wijze van oorlogvoeren die netwerken van wapensystemen, sensoren en informatie met elkaar integreren. Satellieten maken een belangrijk deel uit van de sensoren. Een vergelijking van recente conflicten laat technologieën zien hoe de Amerikanen ruimtetechnologieën steeds meer een integraal onderdeel laten uitmaken van hun militaire operaties. Coalitiestrijdkrachten gebruikten 21 militaire en commerciële satellieten in de Golfoorlog in 1991 en meer dan vijftig satellieten in Irak in 2003. De 50.000 Amerikaanse troepen in Afghanistan gebruikten in 2001 meer dan vijf keer zoveel bandbreedte voor communicatie per satelliet dan de 500.000 troepen die in de Golfoorlog in 1991 werden ingezet. Terwijl het Pentagon in 1991 nog geen 1.000 precisiegeleide raketten gebruikte, lanceerden Amerikaanse strijdkrachten meer dan 5.000 satellietgeleide raketten in Afghanistan in 2001, en meer dan 6.000 in de oorlog in Irak in 2003.
Kwetsbaar
Gezien de kwetsbaarheden van de Amerikaanse satellieten, waarschuwde een in januari 2001 verschenen Amerikaans rapport voor het gevaar van een 'Pearl Harbor' in de ruimte: een vernietigende onverwachte aanval op Amerikaanse satellieten in de ruimte. Volgens het rapport dient de Amerikaanse president over de mogelijkheid te beschikken om wapens in de ruimte te stationeren die dreigingen tegen satellieten moeten afschrikken en die de satellieten, indien nodig, kunnen verdedigen. Inmiddels is één van de initiatieven op het gebied van de 'transformatie' van de Amerikaanse krijgsmacht, het plaatsen van wapensystemen in de ruimte (Weaponization of Space - WOS). Op 2 augustus 2004 verscheen de Counterspace Operations Doctrine van de luchtmacht. In deze doctrine heeft de Amerikaanse luchtmacht niet alleen de intentie om wapens in de ruimte te plaatsen, maar ook antisatelliet operaties uit te voeren - mogelijk pre-emptief - zowel tegen vijandelijke militaire satellieten als tegen satellieten met voornamelijk civiele functies. Het recente Amerikaanse 'National Space Policy - 2006' document verklaart dat de Verenigde Staten "dienen hun rechten, capaciteiten en vrijheid van handelen inde ruimte te behouden en anderen te ontraden of af te schrikken deze rechten aan te tasten of capaciteiten te ontwikkelen die hiervoor bedoeld zijn. De Verenigde Staten dienen, indien noodzakelijk, tegenstanders het gebruik van ruimte capaciteiten te ontzeggen, die vijandig zijn aan Amerikaanse belangen".
Ruimteverdrag
De Amerikaanse Missile Defense Agency is van plan tegen 2012 een test uit te voeren met een in de ruimte gestationeerde interceptor. Zoals kon worden verwacht zijn er vele tegenstanders van WOS, waaronder de Europese Unie. Het hoofd van de European Space Agency (ESA), Jean-Jacques Dordain, stelt tegenover elkaar de Europese visie op de ruimte als 'publiek goed' en de visie van de Verenigde Staten, waarin de ruimte een ínstrument voor dominantie' is. Het belangrijkste wapenbeheersingsverdrag over het militair gebruik van de ruimte is het Ruimteverdrag uit 1967. Dit verdrag verbiedt het testen van wapens, het stationeren van massavernietigingswapens (inclusief nucleaire wapens), het houden van militaire manoeuvres, of het vestigen van militaire bases in de ruimte. In het verdrag staat uitdrukkelijk het vreedzaam gebruik van de ruimte voorop. Er bestonden aanvankelijk verschillende interpretaties van de term 'vreedzaam gebruik van de ruimte'. Sommigen legden dit uit als een niet-agressief gebruik, terwijl anderen het als niet-militair gebruik beschouwden. Door de ontwikkelingen op het gebied van (militaire) satellieten is de laatste interpretatie al jaren opgegeven.
Wapenwedloop
Onderwerpen op het gebied van het militaire gebruik van de ruimte behoren tot het domein van de Geneefse Ontwapeningsconferentie (Conference on Disarmament - CD). Dit in 1969 in het leven geroepen forum dient voor ontwapenings- en wapenbeheersingsonderhandelingen die niet in aparte onderhandelingen worden gevoerd. De CD kent sinds 1985 het Ad Hoc Committee on the Prevention of an Arms Race in Outer Space (PAROS). De Amerikaanse plannen voor een antiraketverdediging inde ruimte heeft ertoe geleid dat vele landen bij het CD druk uitoefenen om de onderwerpen die gerelateerd zijn aan de WOS op de PAROS agenda te zetten. Vooral China en Rusland zijn bezorgd dat de Verenigde Staten uiteindelijk een raketverdediging in de ruimte zullen stationeren, die een bedreiging vormt voor hun nucleaire strijdkrachten. Canada vreest dat de stationering van wapens in de ruimte zal leiden tot een wapenwedloop in de ruimte. Ook Bruce Deblois, lid van de onafhankelijke Amerikaanse 'Council on Foreign Relations' heeft gewezen op het mogelijke ontstaan van een wapenwedloop met een geheel eigen dynamiek. De Verenigde Staten hebben de laatste jaren bij de CD echter herhaaldelijk laten weten tegenstander te zijn van onderhandelingen over een verbod op offensieve wapens in de ruimte en het beperken van technologieën die satellieten vanaf de grond kunnen vernietigen. Hoewel de uitzichten op onderhandelingen dan ook vrijwel nihil zijn, zou het in ieder geval nuttig zijn om initiële maatregelen op het gebied van notificatie van lanceringen, ruimte 'debris' en elementen van een gedragscode voor ruimteactiviteiten te overwegen. In ieder geval heeft China inmiddels dit jaar duidelijk gemaakt, dat het niet passief blijft toekijken hoe de Verenigde Staten hun hegemoniale positie vergroten.