Kernwapens Europa uit

'Obama: wereld kernwapenvrij' luidde de kop op de voorpagina van deze krant afgelopen zaterdag. Veel (oud-)staatslieden -hebben zich de afgelopen twee jaar al voorstander verklaard van een Wereld zonder kernwapens. Als katalysator fungeerde een artikel van vier prominente Amerikanen (George Shulz, William Perry, Henry Kissinger en Sam Nunn) in de Wall Street Journal van 4 januari 2007. Deze 'Bende van Vier' bepleitte een wereld zonder kernwapens: 'Als er geen actie wordt ondernomen, zullen de VS spoedig een nieuw nucleair tijdperk worden ingezogen, dat gevaarlijker zal zijn dan de Koude Oorlog.'

Hun pleidooi heeft in Europa onder meer steun gekregen van oud-secretaris-generaal van de NAVO Lord George Robertson, oud-Bondskanselier Helmut Schmidt, en onze ministervan Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen. Aangezien het hier geen politieke 'duiven' betreft, rijst de vraag welke nieuwe argumenten zij aanvoeren voor een kernwapenvrije wereld. Een belangrijk argument is dat de waarschijnlijkheid toeneemt dat niet-statelijke terroristen hun handen weten te leggen op kernwapens. Zij laten zich niet leiden door de logica van een afschrikkingsstrategie, maar zijn juist uit op massale verwoesting.

Een ander argument luidt, dat het verre van zeker is dat de oude Sovjet-Amerikaanse doctrine van 'wederzijds verzekerde afschrikking' succesvol herhaald kan worden, aangezien het aantal potentiële nucleaire staten wereldwijd toeneemt, waardoor het risico aanzienlijk groeit, dat nucleaire wapens gebruikt zullen worden.

President Obama heeft afgelopen zondag in Praag gezegd dat de VS en Rusland zullen gaan onderhandelen over een verdrag met verdergaande reducties in hun strategische kernwapens. Het betreft hier 'pure afschrikkingswapens', waarvan de aantallen fors kunnen worden gereduceerd. Pure afschrikking houdt immers in het gebruik van kernwapens door anderen te voorkomen. Daarvoor zijn slechts een beperkt aantal onkwetsbare kernwapens nodig. Momenteel beschikken zowel de VS als de Russische Federatie over meer dan 3.000 operationele strategische kernwapens! Daarnaast hebben beide landen nog duizenden van deze wapens in reserve.

Minstens zo belangrijk is dat ook de tactische kernwapens op de wapenbeheersingsagenda komen. Dit zijn immers kernwapens voor gebruik op het slagveld en passen niet binnen de 'pure afschrikking'.

De VS hebben ongeveer 500 operationele tactische kernwapens en 800 van deze wapens in reserve. Rusland heeft 2100 operationele tactische kernwapens en enige duizenden in reserve of in afwachting van ontmanteling. De Russische president Medvedev dreigde vorig jaar Russische tactische kernwapens in Kaliningrad te stationeren als de Amerikanen hun plannen voor een raketverdediging in Europa zouden doorzetten.

Van de Amerikaanse tactische kernwapens zijn ongeveer 350 B61 bommen in Europa opgeslagen: België; Duitsland, Italië, Nederland en Turkije. De eventuele inzet van deze verouderde vrijevalbommen geschiedt onder meer door Nederlandse F-l6's. Toenmalig souschef bij de defensiestaf Dick Starink schreef in het boek In de schaduw van de Muur (1997) dat voor de nucleaire taak van Nederlandse gevechtsvliegtuigen, in 1961 nucleaire bommen werden opgeslagen in de weapons storage area aan de rand van de vliegbasis Volkel. Desondanks zeggen bewindslieden nog steeds dat zij noch kunnen bevestigen noch ontkennen dat kernwapens bij Volkel zijn opgeslagen.

De militaire ratio van deze kernwapens is wegens het geringe bereik achterhaald. Ze werden destijds in Europa gestationeerd als tegenwicht tegen de conventionele overmacht van het Warschau Pact. De landen aan de oostelijke zijde van het oorspronkelijke NAVO-verdragsgebied zijn inmiddels lid of partner van het bondgenootschap.

Een militair ongeloofwaardige taak tast ook het politieke argument voor een betekenisvolle rol van deze wapens aan. Dat argument luidt dat het behoud van deze taak de band tussen Washington en de Europese landen binnen de NAVO zou behouden. De VS hebben echter de afgelopen jaren hun nucleaire wapens uit Zuid-Korea, Japan, Griekenland en het Verenigd Koninkrijk teruggetrokken, zonder dat de onderlinge relaties hieronder hebben geleden. De tactische kernwapentaak is dan ook een levend fossiel in de bondgenootschappelijke samenwerking tussen de VS en de Europese landen. Bovendien wordt volgens een rapport van de Amerikaanse luchtmacht bij de meeste tactische kernwapens in Europa niet aan de veiligheidsvoorschriften voldaan.

Een recente studie van vijf Amerikaanse denktanks, The Washington NATO Project, vindt dat het initiatief tot verwijdering van de Amerikaanse tactische nucleaire wapens van Europa dient te komen. De studie acht het onwaarschijnlijk dat de VS hiertegen bezwaar zullen maken.

Zo'n initiatief dient bij voorkeur te komen van een land dat tactische kernwapens op zijn grondgebied heeft. Minister Verhagen heeft al een paar keer verklaard het streven naar een kernwapenvrije wereld te steunen. Gezien de goede relatie met de VS zou hij dan ook het initiatief moeten nemen om met de andere Europese landen waar Amerikaanse kernwapens opgeslagen zijn, tot een gezamenlijk standpunt te komen over verwijdering van deze wapens. Na de recente Afghanistantop kan Verhagen de VS hiermee opnieuw een goede dienst bewijzen.