Klimaatverandering als veiligheidsrisico

Klimaat is dit voorjaar als een 'hot' onderwerp op de politieke agenda verschenen. Algemeen wordt onderkend dat de voorspelde klimaatverandering onder meer zal resulteren in een hogere zeespiegel, een hogere gemiddelde mondiale temperatuur, veranderende neerslag patronen, smeltende gletschers en ijsbergen, woestijnvorming en verspreiding van besmettelijke ziekten.

Militair

Klimaatverandering behoort dan ook niet langer tot het exclusieve domein van milieu-ministers, maar is tegenwoordig ook een onderwerp dat minister-presidenten en presidenten agenderen, zoals onlangs bij de G-5 top. Ook de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties voerde dit voorjaar voor de eerste keer een debat over dit onderwerp. Dit op initiatief van het Verenigd Koninkrijk, waarvan de toenmalig minister van Buitenlandse Zaken, Margaret Becket verklaarde, dat er weinig grotere bedreigingen van de mondiale veiligheid zijn dan klimaatverandering. Nieuw is ook dat vanuit militaire kringen aandacht wordt besteed aan klimaatverandering. Zo hield de Britse Chef Defensie Staf, Luchtmaarschalk Sir Jock Stirrup, de keynote speech bij een conferentie over klimaatverandering in Londen. Stirrup besteedde hierbij niet alleen aandacht aan de rol die strijdkrachten bij overstromingen en aardbevingen kunnen spelen, maar ook aan de eisen waaraan militair materieel moet gaan voldoen in operatiegebieden met veel droogte en hoge temperaturen.

Risico's

De meeste aandacht trok echter dit voorjaar een rapport van een aantal gepensioneerde Amerikaanse admiraals en generaals onder de titel 'National Security and the Threat of Climate Change'. Het rapport stelt dat nationale veiligheid en stabiliteit onverbrekelijk met elkaar verbonden zijn. Het handhaven van stabiliteit binnen en tussen naties is immers vaak een middel om grote militaire conflicten te vermijden. Omgekeerd, zo stelt het rapport, kan instabiliteit in belangrijke gebieden de (Amerikaanse) veiligheid bedreigen. Het rapport stelt dat klimaatverandering als een 'threat multiplier' kan fungeren voor instabiliteit in sommige van de meest explosieve regio's in de wereld. De Amerikaanse strijdkrachten zullen volgens de studie betrokken raken bij conflicten die te maken hebben met tekorten aan water en voedsel. Onstuimig weer, het verloren gaan van land vanwege een stijgende zeespiegel, en toenemende orkanen, kunnen infrastructuur vernietigen en grote aantallen mensen van huis en haard verdrijven. De studie voorspelt dat in de komende dertig tot veertig jaar tientallen miljoenen mensen zullen vertrekken uit gebieden waar droogte en honger zullen heersen. Wanneer mensen de landsgrenzen oversteken op zoek naar bestaansmogelijkheden in andere landen kunnen de nodige spanningen ontstaan.

Milieuvluchtelingen

Al enige jaren geleden verklaarde Norman Myers, hoogleraar aan de universiteit van Oxford, dat het ernaar uitziet dat milieuvluchtelingen een van de grootste crises van onze tijd gaat worden. In zijn rapport 'Environmental Exodus' definieert hij milieuvluchtelingen als een snel groeiende groep mensen die op eigen grondgebied niet meer in hun eigen onderhoud kunnen voorzien wegens droogte, bodemerosie, woestijnvorming, ontbossing en andere milieuproblemen. In hun wanhoop hebben deze milieuvluchtelingen het gevoel dat er niets anders opzit dan hun heil elders te zoeken. Ze belanden in kampen en shanty towns vol wanorde, geweld en ander onrecht. Volgens Myers zal de wereld in 2010 50 miljoen milieuvluchtelingen tellen, oplopend tot 200 miljoen in 2050.

Vele overheden, zelfs sommige die nu stabiel zijn, zullen soms ook niet in staat zijn op bovenstaande ontwikkelingen adequaat in te spelen. Wanneer overheden ineffectief zijn, kan dit extremistische groeperingen in de kaart spelen. Terwijl ontwikkelde landen veel beter zijn uitgerust om met de effecten' van klimaatverandering om te gaan, zullen sommige van de armste regio's het meest getroffen worden. Deze kloof kan potentieel de weg vrij maken voor extremistische ideologieën en de voorwaarden scheppen voor terrorisme.

Houston

Klimaatverandering kan echter ook gevolgen hebben voor stabiele regio's in de wereld. Een recent kleinschalig voorbeeld hiervan is de orkaan Katrina in New Orleans in augustus 2005. Zo moest de stad Houston 150.000 geëvacueerden uit New Orleans opvangen. Binnen enkele weken braken er gevechten uit in scholen tussen tieners uit New Orleans en lokale jeugd. Een oproer in een middelbare school resulteerde in de arrestatie van 27 scholieren, waarvan 15 uit New Orleans afkomstig. Bijna een jaar na Katrina was het aantal gevallen van doodslag met 20 procent gestegen. Bij ongeveer één op iedere vijf moorden was een geëvacueerde betrokken, hetzij als slachtoffer hetzij als verdachte. Daarnaast werden de ziekenhuizen overstelpt met niet-verzekerde vluchtelingen, nam het aantal seksueel overdraagbare ziekten toe en gebruikten onevenredig aantallen geëvacueerden anti-depressiva. Het gemeente budget raakte uitgeput en de burgemeester van Houston sprak van een noodtoestand.

Noordpool

Een van de geopolitieke gevolgen van klimaatverandering is ook dat door het smeltend ijs scheepvaartroutes door het Noordpool gebied mogelijk worden. Rusland maakt reeds een toenemend gebruik van zijn territoriale Noordoost passage. Scheepvaartverkeer tussen Azië en Europa kan dagen korter en veel goedkoper zijn dan door het Panama Kanaal. Zo is de afstand van Londen naar Tokio via Panama ongeveer 23.000 km, door het Suez kanaal ongeveer 21.000 km en door noord Canada ongeveer 16.000 km. Het is nu reeds duidelijk dat de mogelijkheden die deze nieuwe route biedt, de spanning tussen landen zal doen toenemen. Terwijl Canada claimt dat veel van de Noordwest passage deel uitmaakt van de territoriale wateren, claimt de Verenigde Staten dat de route een internationale straat is die open staat voor vrij scheepvaartverkeer.

Implicaties

Wat kunnen nu de implicaties zijn van klimaatverandering voor militaire strijdkrachten? De directeur beleidsplanning van de NAVO, Jame Shea, merkte eerder dit jaar op een conferentie in het Vredespaleis op, dat bij de NAVO een toenemend bewustzijn ontstaat van de mogelijke veiligheidsimplicaties van mondiale opwarming, milieurampen en plotselinge veranderingen in het klimaat. Shea vond dat nog onvoldoende serieus wordt nagedacht over de rol die militaire strijdkrachten in scenario's zouden kunnen spelen.

Opmerkelijk in dit verband is dat het paradepaardje van de NAVO, de NATO Response Force, tot op heden alleen is ingezet voor natuurrampen. Het betreft hier assistentie na de orkaan Katrina in september 2005 en na de aardbeving in Pakistan in oktober 2005.

Te verwachten is dan ook dat militaire strijdkrachten, gezien de klimaatverandering, in toenemende mate ingeschakeld zullen worden voor humanitaire assistentie, rampenhulp en evacuatieoperaties. Daarnaast komen olie, gas en mineralen van strategische waarde veelal uit instabiele gebieden en onbetrouwbare regio's, waardoor de gegarandeerde toegang tot en het indammen van instabiele risico's in deze gebieden aan belang zal winnen. Waar olie en gas in instabiele gebieden voorkomen, is om installaties te beschermen en investeringen veilig te stellen, militaire interventie in beginsel niet uitgesloten. Kortom, klimaatverandering dient ook op de defensieagenda te prijken!