Nederland heeft zijn zin helemaal niet gekregen

Het nieuwe EU-verdrag neemt de bezwaren van Nederlanders niet weg en is soms zelfs duidelijk in strijd met hun wensen, meent Mendeltje van Keulen.Premier Balkenende kwam stralend terug uit Brussel en sprak van een 'beter verdrag' dat 'exact' is wat de burger hem zou hebben opgedragen. Maar het is nog maar de vraag of de uitkomst van de Europese top weerspiegelt wat de Nederlander met Europa wil. Het resultaat zal in ieder geval moeilijk zijn uit te leggen.

De Europese opdracht van de burgers aan de politiek, waaraan Balkenende in zijn enthousiasme refereert, was na het luide 'nee' vooral voor brede interpretatie vatbaar. Bij ontstentenis van enig politiek Europadebat moest de inhoudelijke nuance van de Nederlanders vooral worden gezocht in de uitkomsten van talloze opiniepeilingen.

Bezwaren, zo blijkt, heeft de Nederlander vooral als het gaat om de Europese Unie als een almaar voort stormende trein waarop geen enkele controle mogelijk is. Om dit beeld te nuanceren, zette het kabinet keihard in op meer waarborgen en zekerheden in het nieuwe verdrag.

Zo was een specifieke eis van Nederland dat de 'Kopenhagen-criteria' voor toetreding van nieuwe landen - die garanderen dat ze democratisch zijn en een markteconomie hebben - op papier werden vastgelegd, zodat het spookbeeld van een ongebreideld uitdijende Europese Unie wordt genuanceerd.

Dit was een punt waarop de overige lidstaten Balkenende gemakkelijk zijn zin konden geven. Het resultaat, een verzekering dat de regeringsleiders voortaan rekening zullen houden met deze voorwaarden, verandert immers niets aan de huidige situatie, waarin ieder besluit over toetreding aan de politiek blijft.

Dan die andere Haagse poging om Europa in de hand te houden: door een sterkere grip van nationale parlementen op het Europese beleid. Als de Tweede Kamer vindt dat een bepaald EU-voorstel niet aan de Unie is, kan zij de desbetreffende bewindspersoon daarop te allen tijde aanspreken. Dat onze volksvertegenwoordigers dit in het verleden veel te weinig hebben gedaan, staat buiten kijf. Het is echter zeer de vraag of de ingewikkelde procedure in het wijzigingsverdrag parlementariërs in de toekomst wél zal prikkelen zich vaker en sneller te buigen over Europese wetgevingsvoorstellen.

Op een aantal andere vlakken lijken de veranderingen juist niet aan de voorkeuren van de burgers tegemoet te komen.

Nederlanders zeggen dat zij de voordelen van Europa vooral zien in de vrije markt zonder binnengrenzen. Juist wat dat essentiële punt betreft, heeft de Franse president Sarkozy een gevoelige slag toegebracht door te eisen dat de vrije concurrentie niet langer in de doelstellingen van de EU is opgenomen.

Dat het sociale beleid volgens het verdrag zaak van de lidstaten blijft, leidt vervolgens zeker niet automatisch tot een 'socialer Europa', zoals partijen in de Tweede Kamer in eerste reactie abusievelijk veronderstelden.

Het streven om de Unie een gezicht te geven in de wereld, belangrijk volgens veel Nederlanders, is ondermijnd. De minister van Buitenlandse Zaken mag niet meer zo heten en de uitzonderingsbepalingen voor het Verenigd Koninkrijk staan ieder streven naar coherentie in het buitenlands beleid in de weg. Ook het reduceren van het integrale Handvest van Grondrechten tot een (bindende) verwijzing in de tekst is louter cosmetisch. Het verdrag mag geen Grondwet zijn, maar de grondrechten zijn nog steeds juridisch bindend - maar niet in het Verenigd Koninkrijk. Nóg een uitzondering die Blair op zijn laatste Europese top heeft binnengehaald.

De status aparte van de Britten als het gaat om strafrechtsamenwerking ten slotte laat zien dat ook de gezamenlijke aanpak van misdaad door grensoverschrijdende inzet van politie en justitie vooralsnog een utopie is.

Uitzondering op uitzondering... Het verdrag maakt Europa in ieder geval niet transparanter, zoals de Grondwet beoogde. Weliswaar wordt Europa intern slagvaardiger, doordat men op meer terreinen met meerderheid beslist. Maar ten aanzien van de stemregels voor die meerderheden hebben de Poolse tweelingbroers dan weer een imposante vertraging binnengesleept. Het huidige systeem van stemmentellen blijft nog tot 2014 de regel en voor de jaren daarna zijn ook de nodige drempels ingebouwd om het simpele systeem van dubbele meerderheid - een meerderheid van lidstaten én een meerderheid van bevolking - uit de Grondwet te kunnen frustreren.

Nu de politici het Europese slagveld hebben verlaten, kunnen ambtenaren en juristen aan de slag met het resultaat, dat na afloop van de marathonsessies - het is veelzeggend - door álle aanwezigen werd geroemd. De vele protocollen en voetnoten, stille getuigen van de politieke schermutselingen, zullen ongetwijfeld leiden tot juridische haarkloverijen.

Overigens was er ook in diplomatiek opzicht sprake van een slagveld - en niet alleen door de Polen. Scheidend Belgisch premier Verhofstadt zag door de Nederlandse opstelling iedere referentie aan zijn federale idealen verloren gaan.

Net als in Nice leidde dit meningsverschil tot stemverheffing tussen de Beneluxpartners. De verhoudingen met onze Europese vrienden zijn er dus ook al niet beter op geworden. En ook binnenslands slijpt de oppositie al de messen.

Aan Balkenende de taak nu met deze tekst de boer op te gaan. Getuige het voorgaande, heeft hij nogal wat uit te leggen. Referendum of niet, of het verdrag inhoudelijk echt 'beter' is dan het voorgaande, is immers uiteindelijk aan de kiezer.