Nederland speelt het eurospel amateuristisch

Deal over uitstel landbouwhervorming in Berlijn wreekt zich. De positie van Zalm in het uitbreidingsdebat wordt verzwakt door de deal die hij in 1999 sloot over korting op de EU-bijdrage van Nederland, meent Mendeltje van Keulen.Ruim drie jaar geleden slaagde premier Kok er in op de Europese Top van Berlijn in maart 1999 de jaarlijkse EU-contributie van Nederland met 600 miljoen euro te verminderen. 'Berlijn' was de spannende finale van een onderhandelingsproces van ruim anderhalf jaar, waarin Nederland onder leiding van een zuinige minister Zalm van Financiën ten aanzien van alle Brusselse dossiers eerst en vooral op de centen lette. 'Den Haag haalde de zilvervloot binnen', zoals de media destijds trots kopten. 'Agenda 2000', zoals de betreffende onderhandelingen in Brussel bekend staan, wordt in Den Haag gezien als een waterscheiding. De supranationaal gezinde bondgenoot propageerde een nieuw, pragmatisch en goed gecoördineerd Europa-beleid. Nederland had aangetoond dat het zin heeft om in Brussel af en toe met de vuist op tafel te slaan.

De vraag is echter wat dit onderhandelingssucces ons op de (middel-)lange termijn heeft opgeleverd. Allereerst de financiën. Volgens recente berekeningen is en blijft ons land verhoudingsgewijs de grootste netto-betaler aan de Europese begroting. Doordat de aangekondigde landbouwhervormingen in Berlijn werden uitgesteld, moet Nederland bovendien op termijn nog veel meer aan Brussel betalen. Ten tweede is het maar de vraag of de harde opstelling ons land op andere dossiers niet heeft geschaad. De Europese Commissie, die zich destijds mateloos stoorde aan de tunnelvisie van de Nederlandse onderhandelaars, heeft een lang geheugen. Betrokken Haagse ambtenaren suggereren een verband met de verhoudingsgewijs hoge kortingen die ons land vanuit Brussel kreeg opgelegd inzake landbouwdossier als BSE en mond- en klauwzeer, evenals de hoge boete met betrekking tot de toepassing van gelden uit de Europese Structuurfondsen.

Het meest in het oog springt de weerslag van het 'succes' van toen op het huidige debat over de uitbreiding van de Unie met tien nieuwe lidstaten. De Fransen eisten in Berlijn compensatie voor de Nederlandse financiële claim, in de vorm van uitstel van de hervorming van het kostbare EU landbouwbeleid. Die hervorming is noodzakelijk om de Europese landbouw tot een normale productiesector te maken. Klakke loze export van het huidige subsidiesysteem naar de toetredende landen ontwricht de economie en is op termijn onbetaalbaar. Maar deze broodnodige hervorming werd in Berlijn opgeschort. De Nederlandse onderhandelaars gingen akkoord, omwille van hun korte termijn, financiële succes.

Deze deal in Berlijn zat Nederland de afgelopen weken danig in de weg. In zijn Strategisch Akkoord legde het kabinet vast dat de inkomenssteun voor boeren niet mocht worden uitgebreid naar Oost-Europa. Het is precies die toezegging waaraan de inmiddels demissionaire premier Balken ende nu, onder invloed van de aanzwellende verkiezingsretoriek, gehouden dreigt te worden. De VVD hanteert daarbij vaardig de botte bijl, door het dreigement de uitbreiding vanuit Nederland desnoods te blokkeren.

De Nederlandse argumenten voor landbouwhervorming, evenals die voor een kritische analyse van de verplichtingen van de nieuwkomers, zijn steekhoudend. Maar gelijk hebben is in Brussel iets anders dan gelijk krijgen. De overige lidstaten en de Commissie hebben verontwaardigd en terecht geprotesteerd: de landbouw is nu niet het punt van discussie. Het gaat nu om het perspectief op toetreding van tien Midden-en Oost-Europese landen die zich onvoorstelbaar veel politieke en bestuurlijke moeite troosten om hun economieën in recordtempo te hervormen. Deze toetreding is hen een decennium geleden toegezegd door West-Europese politici die nu de uitbreiding nadert en onder invloed van zorglijke opiniepeilingen terugkrabbelen. Als er iemand weet dat Nederland destijds de kans op tijdige landbouwhervormingen heeft laten schieten, dan is het de fractieleider van de VVD.

Uit Den Haag kwam vorige week het verlossende bericht dat de premier zonder veto in de achterzak naar Brussel reist. Nederland zal geen landen blokkeren. We zullen ons dus niet lenen voor het uit het vuur halen van de kastanjes voor andere lidstaten, die tegenover een snelle uitbreiding wellicht even sceptisch staan, maar het spel in een vroeg stadium beter hebben gespeeld. Want om professioneel onderhandelen draait het in deze kwestie.

Zeker, de VVD speelt met zijn reserves handig in op een groeiende binnenlandse euroscepsis. Zalm zal daarmee wellicht wat kiezers winnen. Maar de Midden- en Oost-Europese landen slaan het Brusselse gekrakeel intussen bezorgd gade. Mede vanuit het lange-termijn perspectief van de betrekkingen met deze landen blijft de vraag overeind of Nederland het grote uitbreidingsspel slim speelt. Tussen je als land 'lijdzaam en berustend' opstellen en een Europees politiek isolement ligt immers een net van gulden middenwegen. In plaats van, zoals een betrouwbare onderhandelingspartner betaamt, tijdig werkbare compromissen voor te stellen, blijft Nederland zijn standpunt herhalen en jaagt daarmee alle EU-partners in de gordijnen.

Het verhaal van de omstreden 'zilvervloot' toont opnieuw aan dat de Europese dossiers in Den Haag geïsoleerd worden behandeld. Nederlandse politici prefereren binnenlandse politieke drijfveren en korte-termijn successen boven een op de lange termijn gerichte, gezamenlijke aanpak van Europese vraagstukken. Juist tegen de achtergrond van de uitbreiding en de komst van tien nieuwe lidstaten is een behendig optreden van Nederland, in de in het verleden beproefde rol van pro-Europese, professionele bruggenbouwer des te noodzakelijker.