Onzeker of Polen nog EU-lid wordt

De Poolse verkiezingen hebben een parlement opgeleverd waarvan een kwart fel anti-Europees is. De grote winnaar, de postcommunistische SLD (41% van de stemmen) is weliswaar voorstander van het lidmaatschap, maar om voldoende parlementaire steun te krijgen, zal de nieuwe regering zich gedwongen zien harde eisen aan de EU te stellen. Zelfs als er een toetredingsverdrag totstandkomt, is het verre van zeker of het beloofde referendum een positieve uitslag oplevert.

Tien jaar geleden konden veel Polen nog geestdriftig worden over 'de terugkeer naar Europa'. Velen hoopten op snelle rijkdom. Maar sinds in 1997 de onderhandelingen begonnen, is uit het moeizame verloop de conclusie getrokken dat plotselinge vergroting van de welvaart een illusie zal zijn. Sterker, voor grote groepen Polen zal het lidmaatschap extra lasten meebrengen. Arbeiders in de mijn- en staalindustrie, pensioentrekkers en vooral boeren maken zich zorgen. Het argument dat Polen de EU ook nodig kan hebben voor zijn veiligheid gaat niet op: sinds 1999 is het land lid van de Navo.

De vermoedelijke premier Miller en veel andere SLD-topmensen hebben hun communistische verleden begraven en gedragen zich als overtuigde sociaal-democraten. Miller zelf, met zijn gehamer op sanering van het budget, is zelfs al met Margaret Thatcher vergeleken. De partij was tussen 1993 en 1997 aan de macht en is dus zelf met de onderhandelingen over Navo- en EU-lidmaatschap begonnen. Maar een groot deel van de achterban bestaat uit maatschappelijk kwetsbare groepen. Daarnaast treffen we nog tal van lieden aan die hun communistische reflexen hebben behouden. Zo bracht een SLD-parlementariër een rapport uit over de diplomatieke dienst waarin hij zich beklaagde over het grote aantal academici, ex-ballingen en mensen van adel in deze gelederen.

Maar het grootste probleem vormen in het nieuwe parlement de twee boerenpartijen en de Liga van Poolse Gezinnen. De Boerenpartij PSL was na 1993 coalitiepartner van de SLD en ijverde toen consequent voor hogere agrarische subsidies en bescherming tegen goedkope EU-voedselimporten. De partij vreest dat veel van de twee miljoen Poolse boeren na EU-toetreding moeten verdwijnen. De PSL ziet de voormalige Sovjetunie als de ideale afzetmarkt voor de Poolse landbouw. Voor haar hoeft de EU dus niet. Nog meer geldt dit voor de andere boerenpartij, Zelfverdediging, die regelmatig de wegen met tractoren blokkeert. Vroeger ging het om een splintergroep, nu heeft de beweging zo'n 10% behaald.

Minstens zo zorgwekkend is de 8% van de Liga, die de EU op religieus-fundamentalistische gronden afwijst. Hiermee zou één van de opmerkelijkste ontwikkelingen van de afgelopen jaren verloren kunnen gaan: de bekering tot de EU van het Poolse episcopaat. De grote ommezwaai kwam in 1999, toen de paus tijdens zijn bezoek aan Polen de toetreding goedkeurde. Dat was echter onder een regering die werd geleid door Solidariteit, dat vanouds een nauwe band met de kerk heeft.

De Liga zal niet aarzelen alle gevaren van toetreding - abortus, euthanasie, ontkerkelijking - aan de kaak te stellen. Nationalistische bewegingen tegen de aankoop van Poolse grond door (Duitse) buitenlanders, of tegen de vestiging van buitenlandse supermarkten, zullen zich graag bij deze acties aansluiten.

De onderhandelingsdelegatie zal in Brussel weinig concessies los kunnen krijgen om het grote publiek gerust te stellen. De EU kan moeilijk afwijken van de eis dat Polen het gehele acquis overneemt en uitvoert. Soms valt te denken aan overgangstermijnen, maar verlangens als een 18-jarig verbod op de buitenlandse aankoop van grond, of een inreisverbod voor nazaten van de Duitse Vertriebenen zijn buiten proportie.

Lastig is de onderlinge verdeeldheid van de EU, zowel over de merites van uitbreiding als over de aanpak van Polen. Eind juni sprak Zweden zijn bezorgdheid uit over het trage Poolse onderhandelingstempo, waarna commissaris Verheugen meteen uitriep dat er voor pessimisme geen reden was. Maar Zweden kreeg steun van andere lidstaten en sindsdien wordt er pittig gediscussieerd over de vraag wat er moet gebeuren als Hongarije wél maar Polen niet klaar is voor het lidmaatschap. De hoop van de EU-voorstanders in Warschau is dat in dat geval de Duitsers hun gewicht laten gelden. Voor Berlijn zou de uitbreiding zinloos zijn zonder Polen. Maar tegelijk vallen de problemen rond de lastigste dossiers - vrij kapitaalverkeer, vrij verkeer van werknemers, milieu, asielzoekers - te herleiden tot bilaterale Pools-Duitse conflicten. Als deze niet geregeld worden, ziet het er voor de Poolse toetreding somber uit.