VS dwingen NAVO tot zijn of niet te zijn

Op de aanstaande NAVO-top moeten de Europese leden slikken of stikken. Want Washington heeft besloten dat terrorismebestrijding belangrijker is dan bescherming van Europa, menen Dick Leurdijk en Frans Osinga.Europese politici hebben tijdens het informele overleg van de NAVO-lidstaten, eind september in Warschau, het Amerikaanse initiatief om een snelle reactiemacht te formeren enthousiast omarmd. Deze strijdmacht van maximaal 20 duizend militairen, uitsluitend afkomstig uit de Europese lidstaten, moet binnen uiterlijk vier weken kunnen worden ingezet om, samen met de VS, het terrorisme te bestrijden. Op de NAVO-top, die morgen in Praag begint, zal de oprichting van de 'Rapid Reaction Force' in sneltreinvaart zijn beslag krijgen.

De Amerikanen hebben met dit voorstel enkele vliegen in een klap geslagen. In de eerste plaats lijken de VS de bondgenoten op die manier te hebben gecommitteerd aan de strijd tegen het terrorisme. Deze strijd is pas begonnen, heeft president Bush het afgelopen jaar herhaaldelijk benadrukt. Steun vanuit Europa kan nooit kwaad, zo lijkt het parool.

De Amerikaanse minister van Defensie Rumsfeld zei in Warschau nog eens dat de NAVO zich, wil ze relevant blijven, moet heroriënteren op de nieuwe bedreigingen van de 21e eeuw, zoals de wereldwijde oorlog tegen het terrorisme, de massavernietigingswapens en de terreurnetwerken. Daartoe zullen de Europese bondgenoten ook de militiaire capaciteiten moeten vrijmaken. Ten derde lijkt de omarming van het Amerikaanse plan te wijzen op de impliciete acceptatie van de door Washington aangehangen preventieve strategie, die de kern is geworden van de nieuwe Amerikaanse veiligheidsstrategie. En tenslotte werpen de Amerikanen zich met dit voorstel op als de redder van het Atlantisch bondgenootschap dat immers aan irrelevantie dreigde ten onder te gaan. De Amerikanen lijken de Europeanen nu een laatste kans op behoud van de NAVO te bieden.

Vanuit Europees perspectief liggen de verhoudingen heel anders. Door het Amerikaanse initiatief, dat de Europese bondgenoten moet hebben overvallen, worden zij in een houdgreep gehouden. De VS zetten Europa voor het blok: meegaan met het voorstel betekent instemmen met de voorwaarden die de VS dicteren, afwijzen betekent het voortbestaan van de NAVO in gevaar brengen. De Europeanen zullen zeer principiële vragen moeten beantwoorden, die raken aan de grondslagen van hun defensiebeleid. Ook om die reden verbaast de in gang gezette besluitvorming in sneltreinvaart, waar de nationale parlementen nauwelijks in gekend worden.

De eerste vraag betreft de mogelijke bijdrage van het bondgenootschap aan de strijd tegen het internationaal terrorisme. Hoe verhoudt deze zich tot de grondgedachte van de NAVO als een collectieve verdedigingsorganisatie? Gaat het hier niet om een radicale verandering van de NAVO-strategie, die ook het karakter van de NAVO fundamenteel verandert? Is het voorstel van Rumsfeld de uiterste consequentie van het inroepen, drie weken na de terreuraanslagen van 11/9, van artikel 5 van het NAVO-verdrag? Hoe verhoudt de Bush-doctrine van pre-ventieve aanvallen zich tot het verdedigingsconcept van de NAVO, waarin, bovendien, ook geen plaats is voor optreden 'out-of-area', en al helemaal niet buiten de Europese regio?

Discussies tussen de bondgenoten over deze onderwerpen kunnen in Praag fundamentele verschillen aan het licht brengen tussen nationale visies op internationale veiligheid en defensie, en daarmee de basis onder het bondgenootschap wegslaan. Bovendien roept een preventieve strategie volkenrechtelijke vragen op die niet even op een achternamiddag kunnen worden weggepoetst. Preventieve militaire actie slaat de basis weg onder het Handvest van de VN door een geheel nieuwe interpretatie te geven aan het 'inherente recht tot individuele of collectieve zelfverdediging' onder artikel 51.

En hoe zit het met de autorisatie door de VN-Veiligheidsraad van het optreden van de reactiemacht? Een preventieve strategie zou ook het effect van een doos van Pandora kunnen hebben wanneer andere landen, in navolging van de VS, zich ook niet meer aan het VN-Handvest gebonden achten; ze zou zelfs escalatie in de hand kunnen werken omdat landen die beschikken over massavernietigingswapens niet een Amerikaanse of een NAVO-aanval zullen willen afwachten.

Hoe moet Europa zich uit de houdgreep van de VS bevrijden?

In plaats van een paard van Troje binnen te halen, moet de top in Praag zich concentreren op de andere voorwaarde die de VS verbinden aan de toekomst van de NAVO, namelijk het tot stand brengen van een daadwerkelijke verbetering van de Europese militaire capaciteiten.

De NAVO kampt met dezelfde structurele militaire problemen als de EU, en die problemen spelen al sinds de NAVO-operatie boven Kosovo in 1999. Het vermogen tot 'power projection' ontbreekt ten enenmale. Europa zou geen militair antwoord hebben gehad op een Europees 9/11. Europa kan niet zonder de VS een nieuwe crisis in de Balkan à la Kosovo aan, laat staan een zinvolle rol spelen in operaties tegen schurkenstaten.

Europese plannen om tot verbetering te komen zijn, ondanks politieke retoriek, voortdurend stukgelopen op de budgettaire realiteit en praktisch onvermogen om nationale defensie inspanningen te coördineren en te rationaliseren. De Amerikaanse revolutie in oorlogvoering en gelijktijdige Europese militaire stagnatie brengt interoperabiliteit - de militaire hoeksteen van de NAVO - ernstig in het geding. En in het licht van 9/11 ook de politieke relevantie, kwesties waarvoor Rumsfeld en NAVO-secretaris-generaal Lord Robertson bij vele gelegenheden waarschuwen.

De reactiemacht is niet de oplossing voor het vraagstuk van de 'relevantie' van de NAVO, en leidt juist de aandacht af van dit probleem. Als het toekomstige belang van de NAVO wordt ontleend aan deze zeer bescheiden bijdrage dan is dat slechts een smalle basis voor overleving. Bovendien is het de vraag wat zo'n reactiemacht toevoegt aan de capaciteiten waarover de NAVO al beschikt.

De top in Praag zou concrete oplossingen van structurele knelpunten moeten opleveren, met als inzet hetzelfde lijstje dat al na Kosovo werd opgesteld voor een reeks uiteenlopende taken: wat Europa mist voor interventies, anti-terreur operaties, militaire pressie tegen 'sponsorstaten' of 'schurkenstaten' met massavernietigingswapens, zijn precisiewapens, middelen om vijandelijke luchtafweersystemen uit te schakelen, middelen om langdurig boven een gebied verkenningsoperaties uit te voeren en luchttransport. Zonder de juiste militaire middelen, is welke strategie dan ook een lege huls.

Een ding is zeker: de top van Praag is door de Amerikanen gekaapt nog voor ze is begonnen: het gaat steeds minder over de uitbreiding van de NAVO, en steeds meer over de oprichting van de snelle reactiemacht, voor inzet in de strijd tegen het internationaal terrorisme. De NAVO is volop bezig aan een transformatie van een collectieve verdedigingsorganisatie naar een instrument in de strijd tegen het internationaal terrorisme, op voorwaarden die door de VS worden gedicteerd. Daarmee is het zwaartepunt verschoven van de bescherming van het grondgebied van de Europese bondgenoten naar dat van de wereldwijde belangen van de Amerikaanse bondgenoot.