De strijd om Oekraïne en zijn ontheemden

Duivelse dilemma’s op komst

Eind 2024 ziet het er niet goed uit voor Oekraïne. Ten eerste in de strijd om Oekraïens grondgebied tegen de Russische agressor. Het aantal gevechtshandelingen aan het front is hoog en Rusland hervat zijn grootschalige luchtaanvallen op kritieke Oekraïense energie-infrastructuur. De Russische troepen boeken terreinwinst, terwijl het aantal slachtoffers aan beide zijden toeneemt. Tegelijkertijd komt met de verkiezing van Donald Trump tot president van de Verenigde Staten het denken over beëindiging van de oorlog in een stroomversnelling. Met duivelse dilemma’s die rondzingen voor Oekraïne: bevriezing van bestandslijnen aanvaarden, of doorvechten met immense verliezen en minder militaire steun?

Ten tweede dient zich onheilspellende dynamiek aan rond Oekraïense ontheemden in EU-lidstaten. Hoewel het merendeel van de EU-lidstaten uitvoering geeft aan de verlenging van de EU Richtlijn Tijdelijke Bescherming (RTB) tot 4 maart 2026, is er een trend naar versobering van opvang en afnemend draagvlak. Ook worden de eerste barsten zichtbaar in het door de RTB geharmoniseerde beschermingsregime in de EU. Aan de ene kant kondigt Hongarije aan dat alleen nog Oekraïense ontheemden uit ‘een onveilig gebied’ toegang tot opvang krijgen, en sluit het land op korte termijn 75% van de locaties. Aan de andere kant krijgen EU-lidstaten interesse in de Oekraïense ontheemden als extra arbeidskrachten in vergrijzende samenlevingen. Naast strijd om Oekraïens grondgebied ontstaat er zo dus ook concurrentie om Oekraïense ontheemden.

Het verloop van de tijd werkt daarbij niet in het voordeel van Oekraïne, ook niet waar het om ontheemde Oekraïners in Nederland gaat. Bij de recent gevluchte groep zijn de banden met Oekraïne nog sterk. Maar na jaren van ontheemding vinden reeds langer aanwezige ontheemden steeds vaker werk en investeren zij in het leren van de Nederlandse taal. Het aantal scheidingen onder Oekraïense stellen neemt toe1 en nieuwe relaties ontstaan. Kinderen gaan naar Nederlandse scholen en wortelen waar ze wonen. Ook voor Nederland spelen dilemma’s. in de afweging van enerzijds migratie-wensen van individuele Oekraïners, de behoeften van Nederlandse werkgevers, en een aanzienlijke huisvestings- en integratieopdracht; en anderzijds de nood van Oekraïne aan slagkracht van het leger en terugkeer van zijn burgers zodra er zicht komt op een duurzame wapenstilstand en veiligheid. Zonder grootschalige terugkeer van ontheemden wacht Oekraïne een demografische catastrofe. Zonder jonge vrouwen, kinderen en een beroepsbevolking geen wederopbouw en toekomst.

Deze editie van de Clingendaelrapportages over de Beschermingsopdracht Oekraïense ontheemden analyseert de ontwikkelingen in Oekraïne en de gevolgen voor migratie- en terugkeerintenties van ontheemden.  De mate van westerse steun en met name de strategie van de nieuwe Trump-regering zal een cruciale rol spelen in het verdere verloop – en de eventuele beëindiging – van de oorlog.

Lees verder