De geopolitieke keuzes van Georgië: een proces van eliminatie?

Op 2 april 2026 spreekt senior onderzoeker Marina Ohanjanyan voor de commissie Buitenlandse Zaken van de Tweede Kamer over de toenemende repressie in Georgië Lees hieronder haar 'position paper' of de Engelse versie hier. Bekijk het rondetafelgesprek hier.

De Georgische geopolitieke draai weg van de EU vindt zijn oorsprong in de binnenlandse politiek. De regeringspartij Georgische Droom heeft, onder (informele) leiding van oligarch Bidzina Ivanisjvili, sinds 2012 geleidelijk zijn macht geconsolideerd en de democratische instituties uitgehold. Tegelijkertijd bleef de partij formeel vasthouden aan de breed gedragen aspiraties voor EU- en NAVO-lidmaatschap, die juist democratische vooruitgang vereisten.

Jarenlang wist Georgische Droom te balanceren tussen deze tegenstrijdige richtingen. Na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne in 2022 werd dat, echter, praktisch onmogelijk. Toen keuzes onvermijdelijk werden, werd al snel duidelijk dat Georgische Droom niet bereid was zich volledig te scharen achter Oekraïne en het Westen in hun conflict met Rusland, noch om beslissende stappen te zetten richting democratische hervormingen. Tbilisi weigerde zich aan te sluiten bij Westerse sancties tegen Rusland en deelde in toenemende mate Moskous narratief, door de oorlog in Oekraïne toe te schrijven aan NAVO‑uitbreiding.

Deze (her)positionering van de Georgische regering wordt niet gedreven door de Georgische maatschappij, die sterk pro‑EU blijft. Ze wordt gedreven door de belangen van individuen binnen de Georgische machtsstructuren, in het bijzonder de rijkste man van het land, miljardair Bidzina Ivanisjvili, die zijn vermogen in Rusland verdiende in de metaal- en bankensector. Hij en zijn entourage keerden zich de afgelopen jaren in hun retoriek en houding tegen het Westen. Dit gebeurde onder meer als reactie op de lijst met voorwaarden die de EU in 2022 stelde voor Georgisch EU‑lidmaatschap, waarin onder andere “de‑oligarchisering” was opgenomen, en op het bevriezen van Ivanisjvili’s tegoeden in 2024 als gevolg van Westerse sancties tegen Rusland.

Het resultaat was een steeds anti‑Westerser retoriek van Georgische Droom, waarin complottheorieën opdoken. Zo zou het Westen het niet alleen op Ivanisjvili persoonlijk gemunt hebben, maar ook op de culturele identiteit en strategische belangen van Georgië. Een “Global War Party” zou eropuit zijn Georgië in te zetten als een tweede oorlogsfront tegen Rusland. Deze retoriek ging gepaard met wetgeving die de EU onverenigbaar verklaarde met haar waarden. Hoewel Georgië in november 2023 de kandidaatstatus kreeg, beschouwde de EU het land twee jaar later als kandidaat “in naam alleen,” vanwege “ernstige democratische achteruitgang”.

Dit complexe maar relatief snelle proces van wegbewegen van het Westen creëerde ruimte voor toenadering tot Rusland. Voor het eerst in decennia vielen de belangen van de politieke leiding in Tbilisi en Moskou samen in hun afkeer van het Westen en omarming van (ultra)conservatieve waarden. In de afgelopen jaren heeft Georgische wetgeving Russische wetten nagevolgd op het inperken van het maatschappelijk middenveld en LHBTQI+‑rechten. De narratieven uit Tbilisi zijn steeds meer gaan lijken op die uit Moskou op onderwerpen als de oorlog in Oekraïne, de rol van het Westen en traditionele waarden. Ondanks enkele heikele kwesties – vooral rond de status van de Georgische afscheidingsregio’s Abchazië en Zuid‑Ossetië – werd een pad richting verzoening zichtbaar. Hoewel formele toenadering tussen Georgië en Rusland nog niet heeft plaatsgevonden, zijn er tekenen dat beide partijen bereid zijn in die richting te werken.

Deze ontwikkelingen verlopen parallel aan ingrijpende geopolitieke verschuivingen in de bredere regio Armenië  [1], jarenlang een trouwe bondgenoot van Rusland, neemt nu afstand van Moskou en zoekt nauwere banden met het Westen, terwijl het vredesproces tussen Armenië en Azerbeidzjan ongekende vooruitgang lijkt te boeken. Als dat vredesproces, zoals beoogd, leidt tot het openen van regionale grenzen en transportverbindingen, loopt Georgië het risico zijn unieke geostrategische positie als onmisbare regionale transitstaat te verliezen. Het loopt ook het risico te worden vervangen door Armenië als belangrijkste Westerse (politieke) partner in de regio. Tegelijkertijd hebben de andere partnerschappen waarmee Georgië zijn buitenlandse relaties probeert te diversifiëren – bijvoorbeeld met China en Iran – nog niet het niveau bereikt waarop zij het Westen kunnen vervangen. Daarnaast blijft toenadering tot Rusland nog altijd zeer impopulair onder de Georgische bevolking.

Al deze regionale en nationale verschuivingen worden medemogelijk gemaakt door het feit dat Rusland volledig in beslag wordt genomen door de oorlog in Oekraïne. Wanneer die oorlog eindigt, zal Moskou zich naar verwachting opnieuw richten op wat het van oudsher beschouwt als zijn (bredere) invloedssfeer, waaronder de Zuid‑Kaukasus. Voorlopig heeft Rusland echter zijn dominantie in de regio verloren en moet het accepteren dat regionale (Turkije) en “externe” (VS) machten hun invloed vergroten. De EU heeft geprobeerd een leidende rol te pakken in sommige ontwikkelingen – zoals het Armenië‑Azerbeidzjan vredesproces – maar is vooralsnog door andere actoren grotendeels weggespeeld. Het is echter belangrijk te beseffen dat deze verschuivingen nog steeds gaande zijn.

Wat Nederland kan doen om een positie te verwerven op dit geopolitieke kruispunt:

• Formuleer heldere doelen op basis van goed gedefinieerde belangen. Deze belangen variëren van geopolitieke positionering tot economische belangen en het nastreven van een stabiele en democratische regio langs de buitengrens van de EU. De EU en Nederland moeten daarbij realistisch zijn over hun capaciteiten en mogelijkheden, en hier open en eerlijk over communiceren. Welke vorm moet de relatie met Georgië aannemen nu EU‑lidmaatschap - voorlopig - van tafel lijkt? Wat willen Nederland en de EU precies bereiken in Georgië en de Zuid‑Kaukasus? Hoe ziet men de eigen rol ten opzichte van andere regionale en mondiale spelers zoals Turkije, Iran, China en de VS?
• Wees ambitious. Hoewel de EU, met het verlies van de nauwe samenwerking met Georgië en het momentum in het Armenië‑Azerbeidzjan vredesproces, momenteel buitenspel is gezet, kunnen de Unie en haar lidstaten nog steeds een rol spelen. In een wereld van onvoorspelbare mondiale verschuivingen zullen de landen in de regio hun internationale blik willen diversifiëren. Dit creëert ruimte voor de EU en Nederland om een positie te verwerven, mits zij creatief handelen. Op regionaal niveau kan dit onder meer gaan om aanzienlijke investeringen in de opkomende logistieke infrastructuur van de Middle Corridor; steun voor de democratische ontwikkeling van opkomend partnerland Armenië en technische ondersteuning in het Armenië‑Azerbeidzjan vredesproces. Een grotere aanwezigheid in de regio zou Europa opnieuw positioneren als een relevante geopolitieke speler. Dit zou economische voordelen opleveren – de EU is de grootste handelspartner van Georgië en Azerbeidzjan – en zou tevens handelingsperspectief en drukmiddelen bieden ten opzichte van Georgië.
• Herdefinieer de relatie met Georgië. Hoewel het land niet langer als politieke bondgenoot kan worden beschouwd, moet deze relatie opnieuw vorm worden gegeven. Daarbij moeten de EU en Nederland in hun omgang met Georgische Droom kunnen putten uit de volledige diplomatieke gereedschapskist, zowel de stok als de wortel. Zo zou de voorwaardelijke benadering versterkt kunnen worden door economische en diplomatieke prikkels te bieden, die vooral effectief kunnen worden als Georgië zich inderdaad steeds geïsoleerder gaat voelen. Tegenover deze prikkels kunnen duidelijke en stevige sancties worden gesteld bij verdere democratische achteruitgang of geopolitieke toenadering tot Rusland.

Ten slotte stuiten deze punten onvermijdelijk op een groter dilemma dat verder reikt dan Georgië alleen: de positie van de EU en Nederland binnen een veranderende wereldorde, waarin normatieve belangen (democratische waarden) botsen met de geostrategische (veiligheid, economie). Het is essentieel dat Nederland zijn belangen zorgvuldig afweegt, definieert en vervolgens een duidelijke positie inneemt ten aanzien van Georgië en de bredere regio.

.