“Het recht van de sterkste geldt en Nederland is er niet klaar voor”
Tussen hoop en vrees
- Nederlanders vrezen dat de internationale rechtsorde afbrokkelt, en dat ons land niet weerbaar is in een onzekere wereld.
- Zij putten vooral hoop uit het versterken van de Nederlandse maakindustrie, een betere bescherming tegen cybersabotage en een duurzame wapenstilstand in de oorlog tussen Rusland en Oekraïne.
- Hoop ligt verder in concrete internationale samenwerking op het gebied van migratie, aanpak van belastingontwijking, non-proliferatie van kernwapens en bestrijding van grensoverschrijdende drugscriminaliteit.
- Nederland is één in zijn vrees voor fysieke en cybersabotage, en put eensgezind hoop uit oplossingen om deze dreigingen het hoofd te bieden.
- Amerikaanse beïnvloeding van Nederland en Europa laat het publiek grotendeels onberoerd. Zij wordt noch gezien als serieuze dreiging, noch als bron van hoop.
Instituut Clingendael peilt sinds 2022 welke internationale ontwikkelingen Nederlanders het meest hoopgevend vinden en welke het meest bedreigend. We hebben dat de Clingendael Barometer Tussen Hoop en Vrees genoemd. Een van de meest opvallende bevindingen in de editie van 2026 is deze: Nederlanders vrezen dat de internationale rechtsorde afbrokkelt (de grootste stijger in de dreigingshiërarchie) en tegelijk dat de Nederlandse samenleving niet weerbaar is in die nieuwe wereld.
Aan de ene kant laten de jaarlijkse ‘Hoop en Vrees’-peilingen van Clingendael telkens een doorwerking zien van actuele geopolitieke ontwikkelingen in wat Nederlanders bedreigend en hoopgevend vinden. Zo zagen we begin 2023 dat de grootschalige Russische invasie in Oekraïne van februari 2022 resulteerde in Rusland-gerelateerde dreigingen in de top-5.
Het jaar daarop stonden, tegen de achtergrond van de Rusland- en gasprijscrisis in Europa, ongewenste afhankelijkheden van het buitenland en de verzuchting naar de-globalisering en de-risking centraal. In 2024 zagen we resonanties in het dreigingsbeeld van de terroristische aanvallen van Hamas op Israël en het daaropvolgende grootschalige geweld in het Midden-Oosten. En in 2025 overheerste vrees voor hybride dreigingen en betrokkenheid bij een oorlog, na veelvuldige berichtgeving in de media over drones die rondvlogen bij kritieke Europese infrastructuur en een indringende speech van NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte waarin hij zei dat Europa het volgende doelwit van Rusland is.
In deze laatste editie van Tussen Hoop en Vrees zien respondenten een kwetsbaar Nederland in een wereld waarin de Verenigde Staten machtspolitiek officieel (tot) de internationale modus operandi maken. ‘We live in a world in which you can talk all you want about international niceties and everything else’, zei de plaatsvervangende stafchef van het Witte Huis Stephen Miller in een geruchtmakend CNNinterview, direct na de Amerikaanse ontvoering van president Maduro van Venezuela in januari 2026, ‘… but we live in a world – in the real world, Jake – that is governed by strength, that is governed by force, that is governed by power. These are the iron laws of the world that haveexisted since the beginning of time’.
Het recht van de sterkste geldt in de wereld en Nederland is er niet klaar voor, aldus de respondenten in Tussen Hoop en Vrees 2026. Aan de andere kant zien we door de jaren heen een grote mate van continuïteit in het dreigingsbeeld: de angst voor hybride dreigingen – met name cyber- en fysieke sabotage – staat al jaren bovenaan de dreigingshiërarchie, en dat geldt ook voor 2026. Continuïteit is eveneens zichtbaar in de hoop-hiërarchie waar het gaat om de behoefte om de Nederlandse gemeenschap af te bakenen en te beschermen tegen hybride, militaire en economische dreigingen en tegen irreguliere migratie.
In deze Barometer publicatie bespreken we eerst de belangrijkste algemene trends, zoals de internationale ontwikkelingen die het hoogste en het laagste scoren in de dreigingsranglijst en hiërarchie van de hoop, en de opvallendste stijgers en dalers vergeleken met afgelopen jaar. Vervolgens gaan we dieper in op de thema’s internationale rechtsorde en de Nederlandse weerbaarheid.
