Op basis van de schets van het wereldtoneel en de analyses van de elf acteurs stelt dit hoofdstuk zich ten doel acht geopolitieke voorstellingen (scenario’s) te schetsen. Hierin worden verschillende plausibele toekomsten voor de komende vijf jaar geschetst waarin verschillende selecties van onze acteurs met elkaar (inter)acteren. In Scenario’s 1 t/m 4 staat het thema “nieuwe samenwerkingsverbanden” centraal. In Scenario’s 5 t/m 8 staat het thema “narratievenstrijd” centraal. Deze toekomstverkenningen zijn nadrukkelijk geen voorspellingen (forecasts) maar voorstellingen (foresights) van plausibele toekomsten. In de scenario’s ligt daarbij de focus steeds op andere trends en ontwikkelingen. Hierbij is inspiratie gehaald uit het normbeeld, de actoranalyses alsook uit een vijftal inhoudelijke sessies met experts en overheidsmedewerkers met kennis en expertise op belangrijke geopolitieke thema’s en de geselecteerde actoren.

Beknopte methodologische onderbouwing

Essenties en analyses van de scenario’s

Scenario 1 Trad Powers: hoe gedeelde belangen en traditionele waarden Trumps Amerika en Poetins Rusland bij elkaar brengen

Hoofdrol	Bijrol

De volledige focus van Trumps buitenlandbeleid ligt bij het indammen van de Chinese macht. Daarom besluit hij om de Oekraïne-oorlog zo snel mogelijk te beëindigen en de banden met Rusland aan te halen: het Europese toneel leidt alleen maar af van de competitie met China. Warme ontmoetingen tussen Trump en Poetin leiden uiteindelijk niet alleen tot een overeenkomst over Oekraïne, maar ook tot een nieuwe alignment op het gebied van conservatief-christelijke waarden.

Analyse

Ondanks de huidige (menings)verschillen tussen de VS en Rusland spelen er grote belangen die een rapprochement tussen de twee landen mogelijk maken. De VS willen China’s macht indammen en Rusland wil geen Chinese “vazal” worden gemaakt. Als de VS en Rusland elkaar vinden, vooral als dat op antiliberale en “noordelijke” (conservatieve) waarden is, levert dat Nederland in/en de EU een moeilijke positie op. Het levert China dan juist nieuwe ruimte voor een charmeoffensief naar zowel ons als naar het Mondiale Zuiden.

Scenario 1: Trad Powers

Scenario 2 De Stalen Middenweg: hoe middenmachten een vuist maken tegen verwoestende grootmachtcompetitie

Hoofdrol	Bijrol

De escalatie van de competitie tussen de VS en China veroorzaakt een omslag in de houding van een groep belangrijke en opkomende middenmachten. India, Indonesië, Saoedi-Arabië en Zuid-Afrika besluiten om met elkaar een antwoord te formuleren op de toegenomen maritieme onveiligheid die het directe gevolg is van grootmachtcompetitie. Zij beginnen zich, met een eigen veiligheidspact, op te werpen als de poortbewakers van de vrije navigatie en als de ware belangenbehartigers van het Mondiale Zuiden.

Analyse

Onderdeel van de wedijver tussen de VS en China is een groeiende druk op “derden” om partij te kiezen. In plaats van een Koude Oorlog-achtige situatie kan daardoor ook juist de tegendruk groeien vanuit middenmachten, die niet voor het blok gezet willen worden. Dat zou Europa zowel kansen als uitdagingen opleveren. Aan de ene kant zou het een open uitnodiging zijn aan Europa om ook minder afhankelijk van grootmachten te worden. Aan de andere kant kan Europa door de proliferatie van veiligheidsarchitecturen nieuwe instabiliteit en nieuwe druk vanuit de grootmachten op de hals halen.

Scenario 2: De Stalen Middenweg

Scenario 3 Paria’s in Partnerschap: hoe isolatie op het wereldtoneel ongewenste allianties creëert

Hoofdrol	Bijrol

Venezuela en Iran worden hard getroffen door hun groeiende geopolitieke isolement. Om toch hun belangen te kunnen (blijven) behartigen slaan deze twee “paria’s” de handen verder ineen. In eerste instantie draait het partnerschap vooral om economische samenwerking en de omzeiling van oliesancties. Daarna wordt de samenwerking uitgebreid naar het militaire domein. Nu worden ook Cuba en Nicaragua, twee andere “paria’s,” erbij betrokken. Ten slotte wordt het partnerschap nog versterkt via de samenwerking van criminele elementen in de betrokken landen. Op deze manier hebben relatief machteloze spelers alsnog significante invloed op de wereldpolitiek.

Analyse

Venezuela en Iran kunnen als onderdeel van een coherente axis of upheaval worden gezien (zoals in Scenario 5), maar er zijn ook genoeg redenen om ze als aparte gevallen te zien en te behandelen. Anders dan Rusland en China kunnen deze twee relatief kwetsbare en instabiele regimes hard geraakt worden door sancties. Het scenario toont dat dat weer nieuwe problemen met zich meebrengt. De regimes worden zo dichter naar elkaar gedreven, gaan meer steunen op (semi-)criminele elementen, verliezen grip op centrifugale krachten binnenin en worden zelf weer bakens van instabiliteit.

Scenario 3: Paria’s in Partnerschap

Scenario 4 COP-zorgen: hoe ontwikkelende landen klem zitten tussen westers protectionisme en een gebrek aan adaptatiemogelijkheden

Hoofdrol	Bijrol

Klimaatverandering blijkt steeds meer een onoverkomelijk collective action problem en welvarende landen schakelen daarom steeds meer over van mitigatie- naar adaptatiestrategieën. Armere landen, die beperkte middelen hebben om zichzelf veilig te stellen, blijven met de ergste gevolgen achter. De economische consequenties voor het Mondiale Zuiden worden verergerd door het vertrek van bedrijven uit klimaatkwetsbare gebieden en door het aanhoudende (groene) protectionisme van ontwikkelde economieën. Dat resulteert in groeiende wrok van de kant van ontwikkelende landen en een felle backlash naar het Westen toe, alsook secundaire impact waaronder stromen klimaatvluchtelingen.

Analyse

In dit scenario begeeft het Westen zich in een moeilijke spagaat rondom de klimaat- en energietransitie. Aan de ene kant probeert het de eigen (groene) industrie te beschermen door middel van protectionistische maatregelen. Aan de andere kant leidt dat “groene protectionisme” weer tot wrok bij landen in het Mondiale Zuiden, die zich hierdoor in de steek gelaten en benadeeld voelen en zich vervolgens meer tot rivalen van het Westen gaan wenden voor hulp. De schade voor onze belangen kan beperkt worden door ontwikkelende economieën meer steun te bieden voor klimaatadaptie en/of -mitigatie. Eén van de uitdagingen wordt om klimaatverandering overtuigend neer te zetten als een geopolitiek-overstijgende gemene deler.

Scenario 4: COP-zorgen

Scenario 5 Narrative Upheaval: hoe een netwerk van autocratieën heimelijk het antiwesterse vuurtje verder oppookt

Hoofdrol	Bijrol

Een pact tussen Rusland, China en Iran boekt dankzij de inzet van een palet aan heimelijke beïnvloedingsmiddelen enorme retorische en ideologische successen. Steeds meer derde landen scharen zich achter het antiwesterse narratief dat deze axis of upheaval al geruime tijd uitdraagt en heimelijk heeft bevorderd. Via internationale mediakanalen wordt de hypocrisie van het Westen krachtig aan de kaak gesteld. Mede als gevolg van deze ondermijningscampagnes komen de EU en de VS steeds meer geïsoleerd te staan op het wereldtoneel.

Analyse

Als we ervan uitgaan dat China, Rusland, Iran, (Noord-Korea en Venezuela) een coherente “as” gaan vormen (axis of upheaval), dan wordt één van de mogelijke werkwijzen van deze axis de ideologische beïnvloeding van “derde landen” in het Mondiale Zuiden. Het brengt risico’s met zich mee om zulke campagnes weinig aandacht te schenken. Niet alleen omdat desinformatie en buitenlandse inmenging deze “derde landen” zelf kan destabiliseren, maar ook omdat op deze manier een zeer breed verzet tegen gepercipieerd westers falen op touw gezet kan worden.

Scenario 5: Narrative Upheaval

Scenario 6 Massa-ontwrichtingswapens: hoe de proliferatie van cyberwapens noopt tot (cybersupermacht)afspraken

Hoofdrol	Bijrol

Aanvankelijk lukt het niet om op multilateraal niveau, binnen de VN-gremia, afspraken te maken over de regulering van steeds potenter wordende cyberwapens. Een speler zoals Rusland blijft vol inzetten op verstoring in het cyberdomein. Pas als het écht misgaat, met een uit de hand gelopen Russisch AI-cybervirus dat tijdelijk oncontroleerbaar blijkt en delen van zowel de VS als Rusland platlegt, komt de wereld en specifiek ook de cybersupermachten VS en China tot bezinning. Net als in het nucleaire domein worden vangrails opgetrokken voor het in toom houden van de cyberwapenwedloop. Er is daarbij sprake van een “cyberafschrikkingsevenwicht” en nieuwe inspanningen om (verdere) proliferatie tegen te gaan.

Analyse

Cyberwapens hebben de potentie zó krachtig te worden, dat ze ontwikkeld kunnen worden tot cybersuperwapens. De potentie van deze “massa-ontwrichtingswapens” kunnen soortgelijke dynamieken op gang brengen als nucleaire wapens deden tijdens de Koude Oorlog. Internationale afspraken rondom non-proliferatie, de instandhouding van een afschrikkings-evenwicht en een gezamenlijk schrikbeeld dat noopt tot samenwerking. Een prominente positie voor Nederland in/en EU in een hypothetisch nieuw cybermachtsevenwicht is belangrijk maar allerminst gegarandeerd. Wat cyberwapens bovendien onderscheidt van nucleaire wapens is de mindere tastbaarheid van de schade, wat een gedeelde realiteit (en consensus) bemoeilijkt.

Scenario 6: Massa-ontwrichtingswapens

Scenario 7 Operation Xodus: hoe Elon Musk zich geroepen voelt om het vrijheidsevangelie te verspreiden

Hoofdrol	Bijrol

Elon Musk voltooit zijn dereguleringswerk in de VS onder het presidentschap van Trump. Vervolgens besluit hij, na een uit de hand gelopen ruzie met de Venezolaanse dictator Maduro, om de vrijheid (ook) te bevorderen in de rest van de wereld. Hij rekruteert wereldwijd helpers (“Musketeers”) voor een ambitieus beïnvloedingsoffensief ten behoeve van vrijheid van meningsuiting. Hij noemt zijn project “Operation Xodus.” Na campagnes in Venezuela, Cuba en Nicaragua, voelt Musks team zich klaar om de grootste uitdaging van allemaal aan te pakken: het bevorderen van de meningsvrijheid in China en het slechten van de Great Firewall of China.

Analyse

Musks inmenging in geopolitieke kwesties en interne aangelegenheden staat voor bredere ontwikkelingen, zoals de toegenomen politieke rol van privékapitaal en de imposante macht van techgiganten. Maar Musk is zo machtig aan het worden dat zijn persoonlijke trekjes en denkbeelden mondiale (geopolitieke) impact kunnen hebben. Als hij op missie gaat om de radicale meningsvrijheid te bevorderen, dan kan hij als een olifant in de porseleinkast op gaan treden. Niet alleen de (succesvolle) destabilisering van regimes kan onze belangen schaden, maar ook de blowback van eventuele mislukte, impulsieve acties.

Scenario 7: Operation Xodus

Scenario 8 Red-pilled ISIS: hoe de techindustrie de strijd aanbindt met een herrezen Islamitische Staat

Hoofdrol	Bijrol

Door verergerende instabiliteit in het Midden-Oosten krijgt ISIS weer meer voet aan de grond. Naast die territoriale aanwezigheid begint ISIS ook aan een hernieuwd propagandaoffensief. De groeiende aanwezigheid van AI in het dagelijks leven in geavanceerde economieën zorgt voor gevoelens van vervreemding en frustratie: een goede voedingsbodem voor het nieuwe ISIS-gedachtegoed. Elon Musks X is aanvankelijk een vehikel voor dat gedachtegoed. Uiteindelijk besluit Musk om samen te werken met andere techondernemers om ISIS digitaal te bestrijden en overheidsbemoeienis zo te voorkomen.

Analyse

Tien jaar geleden werd het onvoorstelbaar geacht dat Nederlanders zich aangetrokken zouden voelen tot het gedachtegoed van ISIS. Op diezelfde manier is het vandaag moeilijk voor te stellen dat ISIS weer een machtsfactor zou kunnen worden. Toch zijn belangrijke ingrediënten aanwezig die ISIS (of een soortgelijke organisatie) een explosieve doorstart zouden kunnen geven. Het Midden-Oosten staat in brand, sympathisanten van het (rechtse) terrorisme in het Westen verheerlijken net als ISIS geweld en de opkomst van AI heeft een vervreemdende werking op velen. “Vrije” platforms zoals Elon Musks X bieden een podium aan ISIS, maar technologie kan ook mogelijk deel van de oplossing bieden.

Scenario 8: Red-pilled ISIS