opkomende speler komt ook op voor anderen
Wereldbeeld | Het dubbelzinnige ideaal van rechtvaardigheid
De formatieve invloed op het Zuid-Afrikaanse wereldbeeld is nog altijd het apartheid-tijdperk van 1948 tot 1993. In deze periode was de ongelijkheid tussen de witte en zwarte bevolking van het land formeel in de wet vastgelegd, alhoewel discriminerende praktijken al lang daarvoor bestonden. De stichting van het huidige Zuid-Afrika in 1994 maakte formeel een einde aan apartheid. Toch wordt de Zuid-Afrikaanse perceptie nog steeds gedomineerd door de grove ongelijkheid van het recente verleden. De erfenis van apartheid levert de Zuid-Afrikaanse politiek twee enigszins tegenstrijdige tendensen op. Aan de ene kant ziet het land zichzelf als een moreel rolmodel. Na een vreedzame transitie van een bruut en autoritair regime naar een multi-etnische democratie ziet Zuid-Afrika zichzelf als voorvechter van mensenrechten en democratische waarden wereldwijd. Aan de andere kant ziet Zuid-Afrika zichzelf ook als slachtoffer van historische geopolitieke processen, waardoor het land nu het recht heeft zich volledig te richten op de eigen economische behoeftes en belangen. Antikolonialisme is een sterke onderstroom in het Zuid-Afrikaanse discours. Terwijl geavanceerde economieën (voormalige koloniale machten) zich de “luxe” van principes kunnen veroorloven, moet Zuid‑Afrika zich pragmatischer opstellen. Het historische onrecht van de apartheid kan immers niet worden rechtgezet met mooie principes maar met harde valuta. Zo wijst het ideaal van rechtvaardigheid twee verschillende richtingen op in Zuid-Afrika’s wereldvisie.[49]
Intenties | Terug naar Mandela’s precepten?
Zuid-Afrika is de afgelopen dertig jaar geregeerd door het ANC, de anti-apartheidsbeweging die vroeger werd geleid door Nelson Mandela. De doelen van het ANC werden in 1993 door Mandela samengevat als “making the world safe for diversity.” Zuid-Afrika moest in het streven naar de eigen ontwikkeling niet de principes van diversiteit, gelijkwaardigheid, vrede en democratie uit het oog verliezen.[50]
In de jaren na Mandela’s terugtreden in 1999 kreeg Zuid-Afrika te maken met een reeks economische en bestuurlijke teleurstellingen. Mede daardoor heeft het ANC sindsdien – en ondanks Mandela’s woorden – de economische belangen vooropgesteld. Waardenbevordering werd van ondergeschikt belang.
De voornaamste vorm van normatieve sturing waaraan Zuid-Afrika bleef doen was pleiten voor een gebalanceerde, multipolaire wereldorde waarin een sterke speler niet zomaar zijn zin door kan drijven. In de praktijk werd die balancerende opstelling van Zuid-Afrika grotendeels ingegeven door het verlangen met alle partners zaken te kunnen blijven doen: de VS en Europa, maar ook Rusland en China.
De recente rechtszaak bij het Internationaal Gerechtshof (zie Activiteiten) markeert mogelijk een (gedeeltelijke) terugkeer naar de koers die Mandela in 1993 uitstippelde: een koers waarin belangenbehartiging en principes zoveel mogelijk verenigd zijn.[51]
Capaciteiten | De erfenis van apartheid
Diplomatieke démarches en internationale druk waren tijdens apartheid het belangrijkste wapen van het ANC.[52] Nog steeds is diplomatie één van de voornaamste machtsinstrumenten van Zuid-Afrika. Vanwege zijn ontstaansgeschiedenis legt Zuid-Afrika relatief veel moreel gewicht in de geopolitieke schaal. Vooral in het Mondiale Zuiden geniet het land veel aanzien.
Een andere kracht schuilt in Zuid-Afrika’s wereldwijde dominantie in de productie en verwerking van platinagroep-metalen (PGM’s). Zuid-Afrika produceert meer PGM’s dan de rest van de wereld tezamen (met uitzondering van palladium). Deze PGM’s vormen een belangrijk onderdeel van de auto- en generatorproductie.[53]
Sociaal en economisch kampt Zuid-Afrika met grote, en groeiende, problemen. Er is hoge werkloosheid, enorme en groeiende inkomensongelijkheid, etnische spanning, instortende publieke voorzieningen en veel corruptie.[54] Deze sociaaleconomische problemen beperken de middelen die Zuid-Afrika vrij kan maken op andere terreinen en heeft een dempende werking gehad op de aandacht voor normatieve drukuitoefening (zie Intenties).
De zwakke militaire capaciteiten van Zuid-Afrika maken inzichtelijk hoe ernstig de corruptie in het land is. Regionaal is Zuid-Afrika militair relatief sterk, maar door jarenlang mismanagement bestaat er tegelijkertijd een grote discrepantie tussen Zuid-Afrika’s militaire kracht op papier en in de realiteit.
Activiteiten | Dubbele balanceer-act
Politiek-cultureel is Zuid-Afrika georiënteerd op de VS en de EU en het wil graag meer samenwerken op economisch gebied met het Westen. Zuid-Afrika onderhoudt tegelijkertijd militaire, economische en historische banden met Rusland. De Sovjet-Unie hielp het ANC, decennialang de dominante partij in Zuid-Afrika, met haar vrijheidsstrijd tegen apartheid.[55] Vanwege die belangen onderhoudt het land warme relaties met Rusland ondanks de door Zuid-Afrika erkende illegaliteit van de Oekraïne-oorlog.[56]
In 2023 hield Zuid-Afrika gezamenlijke maritieme oefeningen met Rusland en China. Dat de dag van de oefeningen samenviel met het uitbreken van de Oekraïne-oorlog een jaar daarvoor, leidde in Amerikaanse en Europese kringen tot grotere twijfel over de “non‑alignment” en de democratische, multilaterale waarden die Zuid-Afrika zegt na te streven.[57]
Zuid-Afrika spande eind 2023 een rechtszaak aan tegen Israël bij het Internationaal Strafhof. Volgens sommige analisten werd dit mede gedaan om Zuid-Afrika’s afnemende morele gewicht on het wereldtoneel te herstellen. De aanklacht luidt dat Israël zich schuldig heeft gemaakt aan genocide bij het optreden in de Gazastrook. De reactie vanuit Washington en Brussel was sceptisch, maar daarbuiten werd de aanklacht over het algemeen positief ontvangen.[58]
In algemene zin kan worden gesteld dat Zuid-Afrika constant probeert te balanceren. Zowel tussen morele plichten en economische belangen alsook tussen rivaliserende grootmachten. Soms vallen die twee balanceer-acts samen.
Kernonzekerheden
Zet Zuid-Afrika de terugkeer naar principiële(re) geopolitiek door of was de rechtszaak bij het Internationaal Gerechtshof een meer éénmalige manoeuvre?
In hoeverre is Zuid-Afrika bereid om kleur te bekennen indien het verder onder druk wordt gezet door de VS?
Slaagt de coalitie van “nationale eenheid” erin om corruptie en wanbestuur terug te dringen en Zuid-Afrika meer ruimte te geven voor internationaal optreden?
Scenario’s
Scenario’s waar deze actor een hoofdrol in speelt: