Het geopolitieke wereldtoneel verandert ingrijpend. Deze verandering zal de komende jaren ook de Nederlandse nationale veiligheid en de internationale rechtsorde beïnvloeden. Geopolitieke ontwikkelingen en schokken – moedwillig en niet-moedwillig – kunnen de bestaande internationale omgeving doen veranderen als ware het een wisseling van het decor in het theater: een changement. De komende jaren dienen we (om die beeldspraak vast te houden) met geopolitiek changement rekening te houden. Deze changements kunnen snel plaatsvinden en met zeer grote gevolgen, vanwege moderne technologie en de hoge mate van mondiale verwevenheden en afhankelijkheden. Het geopolitieke tijdsgewricht van vandaag de dag vraagt daarom van actoren een hoge mate van weerbaarheid en aanpassingsvermogen.
De Clingendael Strategische Monitor 2025-2030 stelt een aantal geopolitieke actoren centraal in zijn studie. In deze actorcentrische benadering staan niet alleen conventionele grootmachten zoals de Verenigde Staten en China centraal maar ook opkomende machten zoals India en Zuid-Afrika, verstorende spelers zoals Venezuela en Iran en niet-statelijke onconventionele spelers zoals ISIS en Elon Musk. De geselecteerde actoren hebben ieder op een andere manier invloed en impact op het internationale wereldtoneel en de internationale rechtsorde, en op Nederland en de Nederlandse nationale veiligheidsbelangen.[1] In deze monitor stellen we de vraag hoe deze actoren in de wereld staan, hoe de interactie tussen deze actoren eruit zou kunnen zien en hoe deze actoren – individueel of gezamenlijk – invloed en impact op onze nationale veiligheid kunnen hebben. Ondanks het feit dat deze actoren onderling sterk verschillen worden ze methodologisch op een gelijksoortige manier geanalyseerd waardoor de output met elkaar vergeleken en in een groter geheel geplaatst kan worden.
De Monitor is nadrukkelijk een foresight-product en daarmee dus toekomstgericht. Daarbij wordt een tijdshorizon gehanteerd van ongeveer vijf jaar vooruit: 2025-2030. Het uitgangspunt is daarbij dat we minder de nadruk moeten leggen op voorspellen en meer op het voorstellen van verschillende toekomsten en het doordenken van de impact daarvan op Nederland in/en de EU, NAVO en VN. Strategic foresight is een denkwijze die buitenland- en veiligheidsbeleid meer “toekomst-proof” kan maken. Of eigenlijk “toekomsten-proof.” Er is namelijk geen enkelvoudige toekomst. Het is niet zo dat we met elke verstreken seconde naar één vaststaande toekomst toe bewegen. Op elk moment in het heden zijn er verscheidene toekomsten voorstelbaar en mogelijk. We hebben bovendien ook enige invloed op de toekomst.
Beter inzicht in deze bandbreedte aan mogelijke toekomsten en hun impact is van belang voor een robuust buitenland- en veiligheidsbeleid. Strategic foresight kan perspectieven aanreiken die methodologisch en analytisch goed verankerd en tevens kritisch en creatief zijn. En anders durven en out of the box kunnen denken is belangrijk als we beter willen anticiperen op een fundamenteel onzekere toekomst. De Strategische Monitor probeert dan ook prikkelend te zijn en de lezer aan het denken te zetten.
Een kort uitstapje naar de geopolitieke situatie vijf jaar geleden leert ons dat er in vijf jaar tijd veel kan gebeuren en dat we ons in een geopolitiek onzekere en snel veranderende wereld bevinden. In januari 2020…:
… deelde een in China ontstaan SARS-CoV-2-virus zich snel wereldwijd. Het verdeelde de wereld echter nog niet. Kort daarna werd de COVID‑19‑pandemie uitgeroepen. Met als onvoorstelbaar gevolg miljoenen doden en als langetermijnconsequentie een geopolitieke herschikking van waardeketens;
… was de Krim reeds geannexeerd en werd er in de Donbas-regio gevochten tussen het Oekraïense leger en door Rusland gesteunde separatisten. Een grootschalige Russische invasie van Oekraïne – zoals die op 24 februari 2022 plaatsvond – werd door de meeste westerse analisten gezien als onrealistisch. Toch gebeurde dit en zijn er inmiddels Amerikaanse tanks (weliswaar bestuurd door Oekraïners) op Russisch territorium actief; zijn het “neutrale” Finland en Zweden lid geworden van de NAVO; en vechten er Noord-Koreaanse soldaten zij aan zij met Russische soldaten tegen Oekraïne;
… waren Nederlandse troepen als onderdeel van de NAVO-missie Resolute Support actief in Afghanistan met als doel het bredere Afghaanse veiligheidsapparaat verder op te bouwen. In 2021 moest de NAVO-missie halsoverkop geëvacueerd worden omdat de Taliban veel sneller dan verwacht oprukten en de macht in Kaboel overnamen;
… was het Israëlisch-Palestijnse conflict internationaal in de vergetelheid aan het raken. Onder auspiciën van toenmalig President Trump werden in het najaar van 2020 de Abrahamakkoorden gesloten, resulterende in een normalisering van relaties van Israël met de VAE en Bahrein. De terroristische aanslagen door Hamas op 7 oktober 2023 creëerden een enorme schokgolf. Ze werden de aanleiding voor Israël om keihard terug te slaan, met liquidatie van een groot deel van het Hamas- en later Hezbollah-leiderschap; tienduizenden burgerslachtoffers en consequenties in het gehele Midden-Oosten en daarbuiten tot gevolg.
Deze ingrijpende gebeurtenissen laten zien dat de toekomst fundamenteel onzeker en in essentie onvoorspelbaar is.
De Strategische Monitor bestaat uit drie “theatrale” componenten: (1) het geopolitieke wereldtoneel (2) de acteurs en (3) geopolitieke voorstellingen (de scenario’s). Allereerst wordt op hoofdlijnen het hedendaagse geopolitieke wereldtoneel geschetst. De door ons geselecteerde actoren – alsook Nederland – zijn op dit bredere wereldtoneel actief en hebben zich allen te verhouden tot de kaders die dit wereldtoneel ze biedt. Het in Hoofdstuk 1 geschetste geopolitieke wereldtoneel dient als een normbeeld van hoe de geopolitiek er momenteel in grote trekken uitziet.
Vervolgens worden in hoofdstuk 2 de voor deze studie geselecteerde actoren – ofwel de “acteurs” – aan individuele actoranalyses onderworpen. Dit doen we door hun Wereldbeeld, Intenties, Capaciteiten en Activiteiten (“WICA”) in relatie tot het geopolitieke wereldtoneel in kaart te brengen. Vervolgens worden op hoofdlijnen de relaties tussen de elf acteurs geschetst. De elf actoren die in deze studie centraal staan zijn (1) de Verenigde Staten, (2) China, (3) India, (4) Indonesië, (5) Zuid-Afrika, (6) Saoedi-Arabië, (7) Rusland, (8) Venezuela, (9) Iran, (10) ISIS en (11) Elon Musk. De selectie van de actoren is in samenspraak met de opdrachtgevers, de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie, tot stand gekomen. Verschillende criteria waren hierbij leidend, waaronder: geografische spreiding, relevantie voor de Nederlandse veiligheidsbelangen, invloed op het wereldtoneel en variatie in het type actoren. Deze (en andere) actoren oefenen invloed uit op het (toekomstige) wereldtoneel. In tegenstelling tot een reguliere toneelvoorstelling is er op het wereldtoneel geen centrale productiemaatschappij die het stuk van boven dirigeert: er bestaat een wisselwerking tussen “het toneel” en de “acteurs,” tussen structuur en actoren.
Tot slot worden in hoofdstuk 3 acht scenario’s – oftewel voorstellingen – opgevoerd waarin plausibele toekomstige interacties tussen (verschillende selecties van) de acteurs worden uitgewerkt. In de eerste vier scenario’s staat het thema “nieuwe samenwerkingsverbanden” centraal. In de laatste vier scenario’s het thema “narratievenstrijd.” In de analyses van alle acht voorstellingen wordt inzichtelijk gemaakt wat voor invloed deze voorstellingen kunnen hebben op de bredere Nederlandse nationale veiligheid en wat voor strategische uitdagingen of dilemma’s dit op kan leveren voor het Nederlandse buitenland- en veiligheidsbeleid.
Dit foresightrapport legt de focus op verschillende actoren en thema’s waarmee het verschillende inzichten voor verschillende ‘‘soorten’’ lezers biedt. In de leeswijzer op pagina v worden suggesties gedaan hoe door het rapport genavigeerd kan worden.
