De Islamitische Staat van Irak en Syrië herrijst uit de as. Langs verschillende delen van het grensgebied tussen Syrië en Irak ontstaat er een machtsvacuüm waardoor het kalifaat een doorstart kan maken – net als andere jihadistische organisaties. Met de nieuwe territoriale ruimte verkrijgt ISIS ook meer financiële ruimte. Via de nieuwe bureaucratie van makatib en wilayats wordt een deel van de nieuwe opbrengsten naar de ISIS-aftakking van West-Afrika (ISWAP) gesluisd, die daardoor ook in de Sahel zijn invloed verder uit kan bouwen. De opleving van de Islamitische Staat in de Levant en West-Afrika eist aanvankelijk de meeste aandacht op in de internationale berichtgeving. Ook de aanhoudende onenigheid tussen de grootmachten, die het dit keer lastiger maakt om het kalifaat in de kiem te smoren, leidt tot fel commentaar in de media. Daardoor is er minder aandacht voor de “onderhuidse” uitingsvormen van de beweging. Op 17 februari 2026 vindt een grote aanslag plaats in Jakarta, waar met een vrachtwagen in een drukke winkelstraat ingereden wordt op het winkelende publiek. Er vallen tientallen doden en gewonden. Daarna volgt een reeks andere aanslagen waaronder veel mesaanvallen, in o.a. Sint-Petersburg, Parijs, Berlijn en Philadelphia. De daders zijn veelal vereenzaamde jonge mannen en (voormalige) criminelen die met hun daad eeuwige acceptatie hopen te vinden.

Achter de aanslagengolf zit een breder verschijnsel. In 2027 rapporteren verschillende inlichtingendiensten een alarmerende groei in de wereldwijde aanhang en populariteit van ISIS, vooral onder jonge mannen. De diensten wijzen op de groeiende onzekerheid, de geopolitieke spanningen in de wereld, het gebrek aan houvast dat veel burgers ervaren en de opvallende “hoefijzer”-convergentie tussen de geweldsverheerlijking van ISIS en die van het rechts-terrorisme in het Westen.[138] De diensten wijzen ook op de groeiende invloed van een anonieme schrijver (pseudoniem “Al-Nuqi”) die sinds 2025 een enorme aanhang heeft vergaard. Er zijn genoeg speculaties en geruchten over de identiteit van Al-Nuqi, maar zeker is in ieder geval dat hij een uniek getalenteerde ideoloog van het kalifaat is. In zijn onberekenbare, schokkende stijl ageert Al-Nuqi tegen de “illusies” en de “bedwelmende walmen” van de moderne maatschappij en een kunstmatig wordende intelligentie. Zijn teksten wijzen op de onnatuurlijkheid, onoverzichtelijkheid en gevoelloosheid van het moderne leven. Daartegenover stelt Al-Nuqi een visie van rauw en bevrijdend geweld, van een terugkeer naar de basis, van oerkrachten in de mens die ontketend moeten worden, van geboden die men zelf kan begrijpen en accepteren, in plaats van onzichtbare algoritmes die levens beheersen vanuit de schaduwen. Deze boodschap slaat aan bij een relatief breed publiek, vooral in postindustriële samenlevingen waar velen een gevoel van zingeving missen en de snelle ontwikkelingen op onder meer het gebied van AI vrezen. Worstelende jongeren vinden en delen Al-Nuqi’s teksten vooral op Elon Musks X en op videogame-kanalen zoals Discord en Twitch. In Engelssprekende kringen wordt gerept over “red-pilled ISIS,” een verwijzing naar een beroemde scène uit de sciencefictionfilm The Matrix (1999), die gaat over een vrijheidsstrijd tegen machines. Ook de tegenbeweging vindt vooral plaats op X. Islamofobisch en extreemrechts commentaar bereikt daar nieuwe hoogtes (of dieptes), wat weer de radicalisering van moslims in de hand werkt.

In 2028 komt de Wall Street Journal met een spraakmakend artikel over Al-Nuqi en over de merkwaardige symbiose tussen Musks techbedrijven en ISIS. De rapportage van de WSJ eindigt met de erkenning van een paradox: “Het is typisch voor ons tijdperk dat een zelfverklaarde “vrijheidsfundamentalist” zoals Elon Musk de bruutste vijand van individuele vrijheid op onze planeet mede mogelijk maakt. Wat Musk en ISIS gemeen hebben is een afwijzing van de moderniteit sinds de Verlichting: de eeuw van de schappelijkheid, van het humanisme, van het streven om voorbij de eigen opvattingen te kunnen kijken. Samen vertegenwoordigen zij de yin en yang, de Mozes en Aäron, van het verontrustende messianisme van vandaag.”

In reactie op deze en andere artikelen en de groeiende kritiek onder de extreem- en radicaal­rechtse flank van zijn achterban, besluit Elon Musk om het roer (gedeeltelijk) om te gooien. Na een kort referendum op X over of hij zich moet gaan inspannen om ISIS te bestrijden (het antwoord bleek “ja”), organiseert Musk in april 2029 een top met een aantal invloedrijke figuren uit de techwereld. In een gezamenlijke verklaring beloven Musk, Sundar Pichai (CEO van Alphabet), Satya Nadella (CEO van Microsoft) en Sam Altman (CEO van OpenAI) om samen op te trekken tegen ISIS.

De verklaring, die in verschillende media gekscherend een “verdrag” wordt genoemd, zet ook in hoofdlijnen uiteen welke maatregelen genomen zullen worden. Musks X zal een toegewijd moderatorteam aan boord brengen om ISIS-propa­ganda te verwijderen (extreemrechtse retoriek blijft gespaard). Pichai’s Google zal de zoekfunctie zo aanpassen dat ISIS-teksten automatisch “onderaan” worden geplaatst in de resultaten. Altmans OpenAI en Musks xAI scherpen de algoritmes aan rondom ISIS-propaganda: zowel ChatGPT als Grok mogen geen bestaande teksten van ISIS meer reproduceren en mogen zelf alleen spottende variaties genereren van ISIS-teksten. Maar er is nóg een heimelijke afspraak. Alle vier de partijen komen overeen om een AI-gestuurde bot te ontwikkelen met als doel om zoveel mogelijk ISIS-sympathisanten te deradicaliseren. Aan het einde van de top hebben Musk en Altman een geanimeerd privégesprek over hoe deze opdracht de ultieme Turing-test voorstelt. Als zelfs de anti-AI-ideologie van Al-Nuqi bestreden kan worden met een AI-chatbot, dan zijn de mogelijkheden werkelijk eindeloos. Chatbot “John” begint teksten te schrijven die het ideologische antwoord moeten vormen op de geschriften van Al-Nuqi. De strijd om zieltjes is begonnen.

De wereld bevindt zich in een periode van geopolitieke polycrisis. Niet gek dat de aandacht in Nederland daardoor in mindere mate uitgaat naar ISIS. De terroristische organisatie is immers sterk verzwakt ten opzichte van zijn begin- en hoogtijdagen een decennium geleden. Desalniettemin is de huidige dreiging van terroristische aanslagen door ISIS of Al Qa’ida in Europa en Nederland reëel. Onder meer de oorlog in Gaza heeft daarbij een katalyserende werking.[139] Het is dat de westerse inlichtingen- en veiligheidsdiensten veel van de concrete dreiging hebben weten te mitigeren de laatste jaren – anders was ISIS nu waarschijnlijk meer top of mind geweest.

In dit scenario wordt uitgedacht hoe ISIS weer snel voet aan de grond zou kunnen krijgen. Het scenario maakt daarmee inzichtelijk dat we relatief wendbare organisaties zoals ISIS nooit moeten onderschatten. Snel opererende organisaties zoals ISIS, met hun uiterst zichtbare acties, winnen snel aan invloed waar de staatsautoriteiten veelal log, traag, relatief afwezig en/of niet-responsief zijn. Denk hierbij aan de Sahelregio, de Hoorn van Afrika, het Midden‑Oosten of Afghanistan. Maar denk hierbij vooral ook aan het internet. Het cyberdomein is en blijft één van de vrijplaatsen waar radicaal en extremistisch gedachtegoed wild om zich heen kan grijpen.

Het werd in 2014 als onvoorstelbaar gezien in Nederland dat honderden Nederlanders plots een enkeltje Kalifaat zouden boeken, wat echter wel degelijk gebeurde. Zo lijkt het nu wellicht onvoorstelbaar dat ISIS weer een spectaculaire rentrée zal maken. Toch lijkt een aantal ingrediënten aanwezig te zijn, en te blijven de komende vijf jaar, die een snelle terugkeer van een terroristische organisatie zoals ISIS mogelijk zouden kunnen maken, niet alleen op regionaal maar op mondiaal niveau.

Net als in 2014-15 staat ook nu het Midden-Oosten weer in brand, waardoor er meerdere machtsvacuüms (aan het) ontstaan zijn. Daar komt bij dat Israëls militaire optreden, alle grootschalige oorlogs­misdaden en misdaden tegen de menselijkheid incluis, internationaal veel kwaad bloed hebben gezet. Het is de ideale voedingsbodem voor organisaties zoals ISIS. Ook het beeld van (hypocriete) westerse landen die langs de zijlijn stonden en wegkeken, of zelfs militaire steun bleven geven, speelt radicale, extremistische en terroristische groeperingen in de kaart. Daar komt bij dat het internet nog altijd veel ruimte biedt. Net als tijdens de Arabisch Lente spelen sociale media daarbinnen een belangrijke rol. Elon Musks X biedt een podium aan ISIS. Toen hij Twitter overnam vluchtte het blauwe vogeltje maar nam ISIS-propaganda op het nieuwe X juist een vlucht.[140]

Wat de komende vijf jaar anders maakt dan de ISIS-hoogtijdagen van weleer is de opkomst van generatieve AI-tools die voor iedereen toegankelijk zijn. Net zoals de toen nog relatief nieuwe sociale mediaplatforms een boost gaven aan protestbewegingen in het Midden-Oosten, zou generatieve AI ook een grote invloed kunnen gaan hebben op organisaties zoals ISIS. Vaak gebeurt dit op een manier die achteraf goed verklaarbaar is maar die vooraf niet goed opgemerkt werd.

In het uitgewerkte scenario worden twee mogelijke uitingsvormen van generatieve AI meegenomen. Allereerst is het een vervreemdende of zelfs “ontmenselijkende” technologie die een impuls kan geven aan radicale levenswijzen en denkbeelden. Daarbij biedt het teruggaan naar de basis of naar “de fundamenten” een comfortabel antwoord op een onzekere, duizelingwekkende en snel veranderende wereld. En een duidelijk antwoord is precies wat het jihadisme te bieden heeft: “dood aan de vijand.” ISIS biedt daarmee een zogenaamde “rode pil” aan. Dit is een op online fora en sociale media zeer populair concept onder jongeren, dat afkomstig is uit de film The Matrix.

Volgens verschillende onderzoeken kampt Gen Z met buitengewoon veel mentale klachten en gevoelens van eenzaamheid en relatieve deprivatie.[142] Dat maakt toekomstige generaties relatief kwetsbaar voor ideologische boodschappen die verbinding en broederschap benadrukken. Die kwetsbaarheid geldt in toenemende mate voor de gehele bevolking van geavanceerde economieën naarmate AI een steeds grotere stempel gaat drukken op ons economische leven. AI is een technologie die per definitie niet transparant te werk gaat en die slechts weinigen in de samen­leving goed begrijpen. De vervreemdende werking die “globalisatie” en offshoring al had op grote delen van de maatschappij zal met AI tot een nieuw niveau worden getild.

Naast de uitdagingen en bedreigingen die AI als technologisch product kan opleveren, benadrukt dit scenario tegelijkertijd ook de onontbeerlijke rol van techgiganten zoals Elon Musk en Sam Altman. Als poortbewakers van de informatievoorziening en voorlopers op het gebied van generatieve AI hebben zij het bereik en de know-how die nodig zijn om dit type gevaar effectief het hoofd te bieden. Zij kunnen er bovendien ook belang bij hebben om dit uit eigen beweging te gaan doen om op die manier overheidsbemoeienis met hun ondernemingen en de spelregels van het cyber­domein beperkt te houden.

Nederland wordt op verschillende wijzen in dit scenario geraakt. Allereerst doordat de invloed van ISIS en het ISIS-gedachtegoed mondiaal weer toeneemt, net als de terroristische dreiging. In het scenario radicaliseren zowel de voor- als de tegenstanders van ISIS op online-omgevingen. Op die manier heeft ISIS een soort indirecte “lange arm”: met online teksten zet ISIS hier bevolkingsgroepen tegen elkaar op. Daar komt bij dat de terroristische dreiging met name uit eenlingen voortkomt, waar moeilijk grip op te krijgen is. Een mes is zo uit de lade gepakt, een vrachtwagen is zo gehuurd.

In het scenario ligt het initiatief vervolgens bij techbedrijven die op hun eigen en eigengereide manier orde op zaken gaan stellen in het digitale domein. Wellicht succesvol, wellicht niet succesvol, maar het raakt aan de Nederlandse en Europese strategische autonomie. Een breder strategisch dilemma daarbij – ook rondom andere issues – draait om de vraag hoe Nederland en de EU zich willen verhouden tot met name Amerikaanse (of Chinese) techbedrijven die steeds meer (geopolitieke) beslissingen nemen. Een ander strategisch dilemma draait om de vraag in welke mate Nederland en de EU steeds meer publieke taken uit handen moeten geven aan (buitenlandse) private bedrijven die hier wellicht goed voor geëquipeerd zijn maar er tegelijkertijd ook andere of zelfs strijdige belangen op na kunnen houden.