Iran heeft vanwege zijn langlopende conflict met de VS en Israël weinig op met de door de VS gedomineerde liberale wereldorde. Iran is in de basis een revisionistische speler.

Tijdens de Irak-Iranoorlog van 1980-1988 werd er een verwoestende oorlog uitgevochten, mede op Iraans grondgebied. Deze gebeurtenissen, in combinatie met de Amerikaanse retoriek over de “as van het kwaad” vanaf 2003, heeft de afwending van territoriaal conflict op eigen grondgebied gekatapulteerd tot beleidsprioriteit.

Economisch herstel is een Iraanse beleidsprioriteit en de voornaamste belofte van het “reformistische” kamp (zie Capaciteiten).

Voor het regime is de beteugeling van interne oppositie essentieel. Sociale onrust is een wezenlijke bedreiging voor de zittende macht. Tegenstanders van het regime richten hun pijlen op de draconische religieuze wetgeving en op de onderdrukking en achterstelling van etnische minderheden.

Het theocratische element in Iran streeft ernaar om de terugkeer van de Mahdi te bewerkstelligen, de laatste imam en verlosser uit het Twaalver-sjiisme (zie Wereldbeeld). Op de korte termijn en in de praktijk staan, mede vanwege meer “aardse” overwegingen, bescheidenere doelen centraal, zoals de ondermijning van Israëls machtspositie en de overleving van het Iraanse regime. Beide soorten doelen komen samen in de intentie om “onderdrukkers” op het wereldtoneel te bestrijden door het “verzet” vanuit de “onderdrukten” te helpen organiseren.

Iran is een regionale grootmacht. Het is het grootste land in het Midden-Oosten, beschikt over substantiële hoeveelheden fossiele brandstoffen, heeft een sterk georganiseerde administratie en kent een gediversifieerde economie. Iran wordt zelfs gezien als de grootste rivaal van Saoedi-Arabië als dominante speler in het Midden-Oosten. Iran weet met vaak beperkte middelen maximaal effect te bereiken dankzij kosten-efficiëntie en geopolitieke vindingrijkheid.

Grote geopolitieke assets van Iran zijn:

Irans “drempelstatus” als atoommacht. De voltooiing (of vertraging) van Irans kernprogramma kan als geopolitieke kaart worden uitgespeeld. Tegelijkertijd kan deze drempelstatus ook Irans vijanden mobiliseren om sneller en harder tegen het land op te treden.[78]

Een netwerk van aan Iran gelieerde proxy-groepen. Deze groeperingen worden door Iran ondersteund met wapens, instructie en financiering maar genieten grote operationele autonomie. Alhoewel Iran al vanaf de jaren ’80 investeert in dit “proxy-schild,” is deze flink uitgebreid na de Amerikaanse inval van Afghanistan en Irak en omgedoopt tot “de as van verzet.” Hamas en Hezbollah hebben zeer grote klappen te verduren gehad in 2024.[79]

Door zijn ligging kan Iran relatief makkelijk controle uitoefenen over een belangrijk choke point in de wereldhandel: de Straat van Hormuz.

Iran is relatief bedreven in moderne militaire technologieën. Het land produceert hoogwaardige drones en treedt – ondanks beperkte hardware – effectief op in cyberoorlogvoering.[80]

Iran kampt ook met grote uitdagingen:

Vrijwel vanaf de stichting is Iran onderhevig aan een Amerikaans sanctieregime (met een enkele onderbreking tussen 1981 en 1987). De bondgenoten van de VS – de EU incluis – volgen de Amerikaanse sancties en voegen daar vaak zelf nog extra maatregelen aan toe. Sinds 2006 hebben zelfs de VN-sancties aan Iran opgelegd. De gevolgen voor de Iraanse economie zijn dramatisch, maar ook geopolitiek raakt Iran geïsoleerd door de harde westerse opstelling.

Het land kampt daarnaast (en mede door de sancties) met sociaal-maatschappelijke en economische problematiek. Iran heeft een vergrijzende bevolking, sociale onrust, hoge inflatie, braindrain, en stagnerende en onzekere olieopbrengsten.

Op politiek vlak heeft Iran te maken met een bemoeizuchtige “paleisgarde” (het IRGC) die een steeds grotere vinger in de pap heeft in de Iraanse economie en politiek, en een opvolgingsvraagstuk gezien de leeftijd van de Ayatollah en de afwezigheid van een duidelijke opvolger.[81]

Iran heeft veel samen opgetrokken met China, Rusland, Noord-Korea (en Venezuela) in een autocratische samenwerking die ook wel een axis of upheaval of (vooral door havikachtige figuren in Washington) een tweede axis of evil wordt genoemd.[82] Deze spelers proberen elkaar waar dat kan op politiek, militair en economisch gebied uit de wind te houden.

Om gewapend conflict buiten de eigen landsgrenzen te houden, stuurt Iran aan op de creatie en instandhouding van “conflictbufferzones.” Door middel van de “as van verzet” stookt Iran brandhaarden aan in zijn buitengrenzen. Op die manier vergroot Iran de eigen invloed in de regio, zorgt zij voor afleiding en onderlinge verdeling van rivalen en vermijdt zij (met behulp van plausible deniability) een directe confrontatie met grotere spelers.

Onder de “reformistische” president Rouhani (2013-21) toonde Iran zich bereid om zijn nucleaire programma aan banden te leggen in ruil voor sanctieverlichting. De Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) die dit mogelijk moest maken, werd echter van Amerikaanse kant (onder President Trump) eenzijdig opgezegd in 2015. Zolang er een kans bestond dat Trump terug zou keren naar het Witte Huis (een mogelijkheid die de realiteit bleek in november 2024), was de JCPOA niet voor reanimatie vatbaar. Het “reformistische” kamp heeft door het falen van de JCPOA veel legitimiteit verloren onder de Iraanse bevolking. Hardliners voelen zich gesterkt in hun onverzoenlijke houding ten opzichte van het Westen.

Sinds de ineenstorting van de JCPOA is het Iraanse leiderschap min of meer veroordeeld tot de verdere ontwikkeling van een nucleair arsenaal, tot nauwere samenwerking met China en Rusland, en tot harde repressie van de onrust die voortkomt uit een uitzichtloze economische situatie. Deze koers ondermijnt de verzoenende boodschap van de nieuwe president Pezeshkian.

De liquidatie van Iraanse verzetsfiguren in het buitenland vormt een belangrijk onderdeel van Irans repressieve binnenlandpolitiek. In 2015 en in 2017 werden twee Iraniërs in Nederland geliquideerd, waarschijnlijk door Iraanse agenten.[83]

Iran is van oudsher sterk vijandig naar de VS en Israël toe en voert ook geregeld vijandige acties uit richting Europese landen. Toch ziet Teheran de EU als een kans en een opening naar meer (economische) samenwerking met het Westen. De vraag is of de EU dit ook zo wil zien.

De wanhopige economische situatie drijft Iran in de armen van China en Rusland. Tegelijkertijd maakt het Iran wel gevoelig voor economische prikkels vanuit het Westen.

Regionale destabilisering – de creatie van “conflictbufferzones” – en steun aan ons vijandig gezinde proxy-groepen is voor Teheran een overlevingsstrategie. Irans beleid in het Midden-Oosten staat vaak haaks op het onze.

Hoe “heet” wordt de confrontatie met Israël (en mogelijk de VS), bijvoorbeeld in navolging op de oorlogen in Gaza en Libanon?

Voltooit Iran de ontwikkeling van nucleaire wapens (als “levensverzekering” voor het regime) nu de proxy-groeperingen door Israël (met steun van de VS) in korte tijd ernstig zijn verzwakt?

Welke politieke wind gaat er varen wanneer Khamenei komt te overlijden?

Scenario 3: Paria’s in Partnerschap

Scenario 5: Narrative Upheaval