“grootsheid”
als bestaansrecht
Wereldbeeld | Zelfbeeld van Euraziatische kernmacht
Rusland kent een zeer autoritair bestuur. Het gebrek aan checks and balances betekent dat de persoonlijke denkbeelden van president Vladimir Poetin en diens directe entourage bepalend zijn voor Ruslands geopolitieke optreden. In hun wereldbeeld bestaat het geopolitieke toneel uit grootmachten die onderling wedijveren om invloedssferen. Kleinere spelers zouden zich vooral te voegen hebben naar de belangen van hun beschermheer. Poetin raakte er geleidelijk van overtuigd dat het Westen erop uit is de Russische invloed en invloedssfeer te beperken, en Rusland zelf op de knieën te dwingen. Het Westen zou enerzijds vijfde kolonnes ondersteunen in Rusland en de omliggende landen, en anderzijds Rusland omsingelen met NAVO-lidstaten en (afwerende) wapensystemen. Deze visie van een belegerd Rusland verwikkeld in een existentiële strijd om grootsheid – een grootsheid die voor een natie als Rusland bijna als bestaansrecht fungeert – is bepalend voor de Russische internationale opstelling. Aan dit realpolitische beeld van noodzakelijke grootmachtcompetitie werd in de loop der tijd een normatieve dimensie toegevoegd. Rusland zou naast één van de “grote spelers” ook een bakermat zijn van ware spiritualiteit en Europese traditionele waarden, tegenover het decadente en verloederde Westen (in Rusland wordt door sommigen gesproken van “Gayropa”).[67]
Intenties | Subversie en overleving
Op buitenlands vlak zijn Ruslands intenties uitermate revisionistisch. Een groot deel van de Russische bevolking en de Russische bestuurlijke elite beschouwen de implosie van de Sovjet-Unie als een tragedie en een geopolitieke nederlaag. De daaropvolgende hoogtijdagen van de pax Americana, en met name de uitbreiding van de NAVO in Oost-Europa, ziet Rusland als een affront aan het adres van Rusland en zijn legitieme veiligheidszorgen. Rusland werd in het nieuwe bestel gereduceerd tot “rompstaat,” waarbij regio’s voorheen onder Russische controle werden afgesneden en Rusland zijn voor de eigen verdediging belangrijke “strategische diepte” aan de westgrens verloor.
Rusland streeft naar een invloedssfeer binnen de regio van de voormalige Sovjet-Unie. Interpretaties van de aard van deze invloedssfeer verschillen. Sommige analisten zien Rusland als een inherent agressieve, imperialistische mogendheid die onder president Poetin bezig is een Russisch Rijk te herstellen door middel van territoriale uitbreiding. Anderen menen dat de Russische militaire agressie in Georgië en Oekraïne vanuit Russisch perspectief meer een defensieve actie is om de vermeende opmars van het Westen en de NAVO in de regio te stuiten. Deze analisten zien de invloedssfeer die Rusland in de Euraziatische regio wil creëren vooral als een poging om een buffer tegen het Westen en de NAVO te creëren.
Deze tweedeling in inzichten vertaalt zich ook door naar de discussie rondom vermeende Russische intenties ten aanzien van NAVO-grondgebied. De analisten die Rusland bestempelen als inherent agressief achten de kans aanwezig dat het Kremlin voeten zal zetten op NAVO-grondgebied, waarbij het andere “kamp” deze kans veel kleiner acht.
Er bestaat eensgezindheid over het feit dat het Kremlin hoe dan ook de oorlog in Oekraïne ziet als een proxy-oorlog binnen een breder conflict met het Westen, waarin het Westen geacht wordt Rusland te willen ondermijnen of zelfs te vernietigen. Binnen dit kader worden hybride aanvallen op NAVO-grondgebied gezien als een legitiem middel en evenredige vergelding. Hybride middelen bieden Rusland mogelijkheden om de NAVO-lidstaten aan te vallen zonder de kans op een direct militair conflict met de NAVO sterk te vergroten.
Moskou streeft naar een multipolaire wereldorde. De door Rusland gewenste nieuwe wereldorde is echter niet consensus-gedreven, zoals Indonesië en Zuid-Afrika dat bijvoorbeeld wel zouden willen zien, maar gedreven door de belangen van enkele grote spelers zoals tijdens het Concert van Europa (vanaf 1815).
Op binnenlands vlak is het hoofddoel machtsbehoud. Daarbij komt het gevaar potentieel van twee kanten: vanuit Poetins kleptocratische bondgenoten enerzijds en vanuit de bevolking anderzijds. De kleptocraten moet Poetin daarom aan zich binden door genoeg materiële voordelen te blijven leveren. De Russische samenleving krijgt onder meer te maken met een geavanceerde propagandamachine. Hoe meer instabiliteit, mislukking, verwarring en/of onrust er te bespeuren is in “het Westen,” hoe normaler en legitiemer het Russische regime lijkt in de ogen van de eigen bevolking.[68]
Capaciteiten | Onevenredige invloed als historische erfenis
Rusland heeft een grote invloed op het geopolitieke toneel, mede dankzij de erfenis van de Sovjet-Unie. De belangrijkste krachten zijn:
De snelle en geconcentreerde inzet van een verscheidenheid aan middelen, mogelijk gemaakt door Poetins sterk gecentraliseerde, autocratische bestuur.
De verzameling en inzet van informatie. Weinig inlichtingen- en veiligheidsapparaten genieten zoveel middelen en operationele vrijheid als de Russische.
Rusland beschikt over het grootste aantal kernwapens ter wereld en schroomt niet om met de inzet van dit arsenaal te dreigen. Hoe meer Rusland op conventioneel gebied militair verzwakt raakt, hoe meer het zou kunnen gaan leunen op nucleaire escalatiedominantie. Het afvuren van intermediate range ballistic missiles op Dnipro – die ontworpen zijn voor een nucleaire lading – is in deze context relevant.[69]
Op conventioneel gebied wordt het regeneratievermogen van Rusland beperkt door de voortdurende verliezen in mankracht en materieel door de oorlog in Oekraïne. Wel worden er lessen geleerd in het voeren van interstatelijke oorlog en ook het bestrijden van westerse wapensystemen.
Een groeiend netwerk van min of meer gelijkgestemde landen, vooral in het Mondiale Zuiden. Antiwesters sentiment, gerichte steun voor specifieke regimes en mondiale onvrede over dubbele standaarden bieden een belangrijke voedingsbodem voor zulke gelegenheidscoalities.[70]
Continuïteit en lange adem. “De aanhouder wint” is een strategie waar democratieën, met hun ingebakken machtswisselingen, moeilijk mee om kunnen gaan. Ongehinderd door democratische backlash kan Rusland met grote offers militaire en politieke langetermijndoelen forceren.
Enorme reserves aan natuurlijke hulpbronnen, met name olie en gas. Dit maakt de Russische economie deels ook weerbaar.
Rusland kent echter ook veel relatief ernstige zwaktes:
De oorlog in Oekraïne vergt buitengewoon veel van Rusland, en brengt veel onzekerheid mee over Ruslands toekomst.
Een ernstige demografische krimp. Dit wordt versterkt door de Russische verliezen in de Oekraïne-oorlog en het feit dat veel jonge Russen uitweken en -wijken naar omringende landen.[71]
De economie. De Russische economie is bijna even groot als die van de Benelux maar veel minder divers, innovatief en duurzaam. De oorlogsinspanningen hebben op korte termijn een zware wissel getrokken op de economische toekomst van Rusland, gekenmerkt door oprakende financiële reserves, oplopende inflatie en een verzwakkende roebel.
Uiterst beperkte innovatiemogelijkheden door een opeenstapeling van brain drain, afhankelijkheid van de fossiele sector en Amerikaanse en Europese sancties.
Kwetsbaarheid voor de gevolgen van klimaatverandering. Het Russische bestuursapparaat blijkt keer op keer onvoldoende in staat om de gevolgen van natuurrampen tijdig en efficiënt te mitigeren.[72]
De noodzaak van een geopolitieke heroriëntatie. Als gevolg van de oorlog tegen Oekraïne raakt Moskou in sterke mate geïsoleerd van het Westen, zijn belangrijkste afzetmarkt en bron van hightech-innovatie evenals kapitaal. De keerzijde van deze heroriëntatie is een grotere afhankelijkheid van China. In Rusland leeft daardoor de vrees een soort “vazal” te worden gemaakt.[73]
Activiteiten | Imitatie van supermachtpostuur
In lijn met Poetins grootmachtpolitieke oriëntatie (zie Wereldbeeld) stelt Rusland zich dwingend en imperialistisch op in gebieden die het tot de eigen invloedssfeer rekent. De “schaduwoorlog” en grootschalige invasie in Oekraïne is hier het bekendste voortvloeisel van. In het uitvechten van oorlogen heeft Rusland weinig op met ius in bello.
Buiten de “eigen” regio treden Russische actoren op in heimelijkere operaties. Op het Afrikaanse continent worden dictaturen in het zadel gehouden met Russische huurlingen, geregeld in ruil voor (extractie) goud, zeldzame aardmetalen of andere grondstoffen.
In lijn met de Russische strategie van verwarring zaaien bij geopolitieke tegenstanders (zie Intenties) zet het Kremlin vol in op een breed palet aan (des)informatiecampagnes waaronder hack-and-leak-operaties. Naast (digitale en fysieke vormen van) spionage en heimelijke beïnvloeding maken sabotageacties ook onderdeel uit van de Russische gereedschapskist.
Net als de VS, China en de EU gebruikt ook Rusland economie en handel als geopolitieke pressiemiddelen. Wel heeft Rusland minder mogelijkheden op dit vlak.
Op retorisch en ideologisch vlak verspreidt het Kremlin een beeld van “het Westen” als corrupt, decadent, hypocriet en neokoloniaal. Dit lijkt meerdere ontwikkelingslanden aan te spreken.
Kernonzekerheden
Komt er de komende vijf jaar een einde aan de Oekraïne-oorlog en in wiens voordeel zal dat einde (vooral) uitpakken?
Wordt Rusland zo afhankelijk van China dat het buitenlandbeleid (deels) gedirigeerd gaat worden door Beijing?
Hoe stabiel is het regime en kan het de economische malaise die de Oekraïne-oorlog veroorzaakt goed overleven?
Scenario’s
Scenario’s waar deze actor een hoofdrol in speelt: