In 2025 en 2026 bouwt China zijn militaire en diplomatieke aanwezigheid in de Indische Oceaan Regio (IOR) verder uit. Zo houdt het land opnieuw militaire maritieme oefeningen met Iran en Rusland onder de naam “Marine Security Belt.”[114] Het aantal haven­bezoeken in Zuid-Azië en Oost-Afrika wordt ­opgevoerd. Ook de Iraanse havens van Bandar Abbas en Chabahar vormen nu vaste aanmeer­locaties voor de Chinese marine. China verrast vriend en vijand wanneer het in april 2026 zijn vierde vliegkampschip in de vaart brengt. Net als zijn zuster­schip Fujian gebruikt de Yunnan Zheng He elektro­magnetische katapulten voor de lancering van vliegtuigen, maar beschikt ze (anders dan de Fujian) over nucleaire voortstuwing. Dit maakt de Zheng He bij uitstek geschikt voor expeditionaire, maritieme ­operaties ver voorbij de tweede eiland-ring.

Nog geen jaar later vertrekt een vlootverband rondom de Zheng He voor manoeuvres in de Indische Oceaan, met de Chinese minister van Defensie aan boord. Tijdens in de pers breed uitgemeten havenbezoeken ontvangt hij zijn evenknieën uit Sri Lanka en de Malediven voor bilaterale ­gesprekken. Vervolgens bezoekt de Zheng He de Iraanse havenstad Chabahar. Daar tekenen de Chinese en Iraanse defensieministers een verdrag voor wederzijdse ­politieke en militaire steun. De Zheng He vaart terug naar zijn thuishaven in Hainan, maar een viertal ­fregatten blijft achter in Chabahar, hun nieuwe ­thuishaven. De VS zien deze verdieping van de ­militaire banden met Iran als een onderstreping van Chinese ambities in de Straat van Hormuz.

Maar ook Amerika heeft niet stilgezeten in de tussentijd. Terwijl China zijn maritieme activiteiten in de Indo-Pacific opschroefde, probeerden de VS de Quad steeds meer om en uit te bouwen tot een daadwerkelijk militair samenwerkingsverband gericht op het (maritiem) indammen van China. Schepen uit de VS, India, Japan en Australië hielden daartoe zelfs een grootschalige militaire oefening in internationale wateren van de Zuid-Chinese Zee. Chinese fregatten schaduwden de oefening en Chinese “vissersboten” probeerden de militaire oefening zelfs te (ver)hinderen.

Het Chinese optreden in de Zuid-Chinese Zee en de Indische Oceaan is India een doorn in het oog. India heeft de afgelopen jaren stevig geïnvesteerd in zijn maritieme capaciteiten. Toch is het niet genoeg – de Indiase vlootexpansie kan niet tippen aan de Chinese. Tegelijkertijd is India ook geschrokken van de havikachtige wijze waarop de VS zich de laatste tijd opstellen binnen de Quad. Vanuit Delhi bezien liggen de VS en China op ramkoers, met mogelijk desastreuze gevolgen voor de rest van de regio. Het is tijd voor actie. India kan op steun rekenen van mede-Non Aligned Movement-oprichter Indonesië, die zijn zorgen over de VS en China deelt. Indonesië ondervindt zelf namelijk ook last van de escalerende grootmachtcompetitie. China heeft gedreigd met het opschorten van nieuwe investeringen en leningen en met de terugtrekking van Chinese nikkel­bedrijven als Indonesië zich niet negatief uit gaat spreken over het Amerikaanse machtsvertoon in de Zuid-Chinese Zee. Op deze dwang zit non-­aligned Indonesië niet te wachten. Maar niet alleen Indonesië is snel aan boord. Ook Saoedi-Arabië en Zuid-Afrika zijn bezorgd over het Amerikaanse en Chinese maritieme spierballenvertoon en over de escalerende handelsoorlog die de economische groei wereldwijd in gevaar brengt.

India, Indonesië, Saoedi-Arabië en Zuid-Afrika organiseren tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in 2026 een groot side event. Zonder China en de VS bij naam te noemen wordt in klare taal te verstaan gegeven dat grootmachtrivaliteit de grootste bedreiging vormt voor de internationale vrede, veiligheid en rechtsorde. “Stop onmiddellijk,” is de kraakheldere boodschap. De oproep kan op veel bijval rekenen en een joint communiqué wordt door maar liefst 98 VN-lidstaten ondertekend. De boodschap blijkt aan dovemansoren gericht. Kort na de VN-sessie wordt een Amerikaans commercieel schip in de Zuid‑Chinese Zee geënterd door de Chinese kustwacht. Het schip zou volgens Beijing illegale goederen naar Taiwan transporteren. President Trump is laaiend en stuurt zijn modernste vliegkampschip, de USS Enterprise, en andere eenheden van de 7^e vloot richting de Zuid-Chinese Zee om “orde op zaken te stellen.” De VS zetten grote druk op de andere Quad-leden om de actie te veroordelen. De stevige boodschap komt er maar verder houdt de Quad zich afzijdig. De situatie loopt uiteindelijk met een sisser af, dankzij bemiddeling van Rusland. China geeft het schip na verhoor van de Amerikaanse bemanning aan boord weer vrij en de USS Enterprise vaart rechtsomkeert.

India, Indonesië, Saoedi-Arabië en Zuid-Afrika zijn geschrokken en gealarmeerd door het “incident” en besluiten als belangrijke gatekeepers van de IOR hun samenwerking verder uit te gaan bouwen. Eén van de poten van de nieuwe samenwerking is de uitwisseling van inlichtingen onderling. Ook gaan de landen gezamenlijk marine-oefeningen houden en committeren ze zich aan substantiële militaire capaciteitsuitbouw zodat ze ­gezamenlijk de freedom of navigation in de IOR kunnen garanderen. De landen doen grootschalige investeringen in moderne antischeepsraketten, onderwaterdrones en anti‑acces/area denial technologie.

Het is niet de bedoeling dat deze samenwerking bestaande partnerschappen vervangt. Nog niet althans.[115] Maar naar mate de tijd verstrijkt verschuift wel degelijk het zwaartepunt van de coöperatie. De VS en China hebben te vaak laten zien dat ze vooral aan zichzelf denken. Inmiddels is het viertal zichzelf gaan zien als de werkelijke kampioenen van het Mondiale Zuiden. Zuid-Afrika annuleert in 2029 de militaire oefeningen met zowel de VS als met China en Rusland. Ook de Indonesische maritieme oefening met Rusland vindt dat jaar geen doorgang meer. Kort daarop kondigen de vier landen gezamenlijk en vol trots, op Kaap de Goede Hoop, aan dat ze hun maritieme samenwerking gaan formaliseren. De Quadrilateral Maritime Security Belt (QMSB) is geboren. De QMSB moet een eventueel militair conflict tussen China en de VS zodoende buiten de Indische Oceaan houden. Wanneer nabij de kust van Somalië eind 2029 plots twee commerciële schepen door piraten geënterd worden, gaat de QMSB tot actie over. India stuurt namens de QMSB een Indiaas vliegdekschip die kant op. Op het dek staan naast Indiase Rafal M straalvliegtuigen ook een aantal spiksplinternieuwe Saoedische Rafal M’s gestald. Deze inzet is voor een anti-piraterijmissie zacht gezegd opmerkelijk te noemen. Het af te geven signaal is dan ook duidelijk voor een ander publiek bedoeld.

Dit scenario beschrijft één van de mogelijke toekomsten van de intensiverende groot­machtcompetitie. Als de VS en China gaan aandringen op Koude Oorlog-achtige dynamieken zijn er in de uitkomsten voor het wereldtoneel twee extreme gevallen voorstelbaar, met een spectrum daartussen. Aan het ene uiterste zwichten de meeste andere spelers onder de druk om een kant te kiezen en ontstaat er inderdaad een situatie zoals in de Koude Oorlog. Dit scenario verkent het andere uiterste. De weerzin bij middenmachten wordt zó groot, dat ze een militair “contragewicht” gaan vormen. Een soort Non-Aligned Movement met tanden. In algemene zin laat het scenario zien dat hoge druk niet enkel leidt tot verbuiging of verpulvering. Net als in de scheikunde ontstaan er onder hoge druk soms interessante nieuwe verbindingen.

In dit geval leidt de druk vanuit de VS en China tot een onvoorziene en onbedoelde samensmelting van India, Indonesië, Saoedi-Arabië en Zuid-Afrika. Deze landen stellen zich niet gehoorzamer maar juist assertiever op door de strong-arming van grote mogendheden. Daarmee creëren ze, op het vlak van de narratievenstrijd, ook nieuwe mogelijkheden voor zichzelf. Dit scenario maakt inzichtelijk dat er sprake is en kan zijn van zowel een gedeeld als concurrerend leiderschap van landen die zich identificeren als onderdeel van het Mondiale Zuiden. China beweert en probeert al langer de woordvoerder te zijn voor deze groep, maar Rusland, India en Indonesië (en bij vlagen Brazilië) claimen die informele titel ook. Naarmate China in zijn strijd met de VS de mondiale handels- en ontwikkelingsbelangen meer schaadt zal Beijings claim op dit front steeds kwestieuzer worden.

De vier leden van de QMSB, samen een militair en musculair middenblok in dit scenario, kunnen verder aan legitimiteit en invloed winnen doordat zij zich af durven te zetten tegen zowel de VS als China, voor wie eigenbelang en het winnen van de onderlinge competitie leidend is geworden. De VS en China boeten door deze samenkomst van omstandigheden aan internationaal aanzien en macht in, al blijven ze de machtigste spelers op het wereldtoneel waar anderen nog altijd moeilijk omheen kunnen (navigeren).

Tot slot maakt het scenario inzichtelijk hoe nieuwe militaire samenwerkingsverbanden vorm kunnen krijgen, bovenop reeds bestaande samenwerkingsverbanden. De lappendeken aan formelere en informelere samenwerkingsverbanden breidt zich zo uit. Dergelijke coalities kunnen daarbij enerzijds de belangen van de direct betrokkenen dienen maar tegelijkertijd ook een dienende functies hebben in het voorop houden van vrede en veiligheid en behoud van de internationale rechtsorde.

Het scenario bevat zowel uitdagingen als kansen voor Nederland. Ook Nederland (in/en de EU/NAVO) heeft zich te verhouden tot, en ondervangt hinder van, toenemende grootmachtspanningen tussen de VS en China. Militaire escalatie, bijvoorbeeld in de Zuid-Chinese Zee, zou voor Nederland en de rest van de wereld grote politieke, militaire en economische consequenties hebben. Een zeker “tegenleunen” door derden kan een matigende invloed hebben op de twee sterkste spelers op het wereldtoneel. Een nieuw blok van middenmachten stelt Nederland en Europa voor een dilemma. Moet Nederland en Europa aanhaken bij initiatieven zoals deze? Bieden zij mogelijk een steun in de rug om ook zelf onafhankelijker proberen te opereren van de wensen van en competitie tussen Washington en Beijing? Dit kan zeker onze manoeuvreerruimte vergroten. Tegelijkertijd creëren nieuwe (militaire) samenwerkingsverbanden zoals de QMSB ook uitdagingen omdat het een verdere proliferatie van samenwerkingsarchitecturen betreft, de machtsbalans in de IOR kan doen verschuiven en nieuwe afhankelijkheden creëert.

In dit scenario staat QMSB voor waarden die wij ook onderschrijven. Ook wij geven om freedom of navigation, om het voorkomen van een (destructieve) tweede “Koude Oorlog” en om de bestrijding van piraterij. Een vorm van steun voor, en aansluiting bij, regionale (militaire) initiatieven kan aantrekkelijk zijn omdat je op die manier invloed uit kunt oefenen op de missie en koers van dergelijke “allianties”. Ook delen we een gemeenschappelijk belang in het feit dat er gezamenlijk tegenwicht geboden kan worden aan de groeiende Chinese invloed (in de IOR) enerzijds en de groeiende samenwerking tussen China, Iran en Rusland.

Het scenario doet ons stilstaan bij een eerlijke observatie van het nieuwe geopolitieke tijdsgewricht: de wereld kan niet blijven leunen op enkel de VS als “politiemacht” (op de internationale wateren). Dit is simpelweg niet reëel in een wereld die gekenmerkt wordt door een snelle proliferatie van machtsmiddelen, de opkomst van nieuwe invloedrijke spelers, waaronder middenmachten, en wat we “de terugkeer van de geografie” kunnen noemen. Daar komt tot slot bij dat de Amerikaanse veiligheidsparaplu – begrijpelijkerwijs – een steeds forser prijskaartje heeft.

Hoe gaat Nederland (in/en de EU/NAVO) zich verhouden tot de VS en China en hun mogelijk escalerende rivaliteit? En hoe stelt Nederland zich op wanneer het risico op militaire escalatie acuut wordt? Ook Nederland kan – net als de Quad in het scenario – de vraag krijgen om in het heetst van de strijd tussen de bruuske leider van de NAVO en een assertieve systeemrivaal kleur te bekennen en militaire steun te bieden. Ook dient Nederland goed voor ogen te hebben hoe het zich wil verhouden en opstellen tot opkomende middenmachten, spelers die de komende jaren meer macht en invloed zullen hebben. Zeker wanneer zij een onafhankelijkere koers ten opzichte van de VS en China kunnen gaan varen. Een strategisch dilemma ontstaat daarbij voor Nederland wanneer de VS (en in mindere mate China) zich stevig af gaan zetten tegen een min of meer constructieve zelfstandigheid van de middenmachten.