ISIS ontleent zijn identiteit aan een afwijzing van de internationale, op staatssoevereiniteit gebaseerde rechtsorde. ISIS is daarom noodzakelijkerwijze een extreem revisionistische speler.

Op de lange termijn wil ISIS een expansionistisch kalifaat stichten en controleren. Dit kalifaat moet in de eerste plaats autoriteit krijgen over alle gebieden waar (momenteel zogenaamd nominale) moslims in de meerderheid zijn, alsook in gebieden met een historische traditie van islamitische heerschappij. Zodra dat is bewerkstelligd, volgt expansie naar andere delen van de wereld.

Op de kortere termijn en in de praktijk richt ISIS zich op beperktere subdoelen:

Het verkrijgen van dominantie over en binnen min of meer “gelijksoortige” organisaties (Al Qaida, Tahrir al-Sham, Ansar al-Islam, e.a.).

De herovering van territorium (het Midden-Oosten is om ideologische redenen extra belangrijk) en de intensivering van terroristische en militaire operaties buiten de eigen grenzen.

De verspreiding van de eigen ideologische boodschap bij een zo breed mogelijk publiek. Zo kan ISIS meer financiële steun, strijders en indirecte invloed bij jihadistische organisaties verwerven.

Ideologische puurheid staat absoluut centraal voor ISIS, waar dat voor de andere actoren in deze studie veel minder het geval is. De ideologische rigiditeit van ISIS is de grootste kracht én de grootste zwakte van de beweging. Aan de ene kant maakt zijn compromisloze houding ISIS een aantrekkelijke bestemming voor radicaliserende individuen. ISIS heeft vanaf het begin een grote nadruk gelegd op de promotie van de eigen ideeën op sociale media.[93] Maar de ideologische rigiditeit van ISIS leidt ook snel tot conflict met andere jihadistische organisaties en tot een onvermogen om successen te verzilveren. Binnen de visie van ISIS is er geen ruimte voor evenwaardige partners of voor een bestand dat ruimte biedt tot consolidatie.

In de jaren 2010 lag er relatief veel nadruk binnen ISIS op de “laag” van territoriale controle (zie Wereldbeeld). Het kalifaat was net uitgeroepen in Irak en Syrië en verspreidde zich snel. Doordat een internationale coalitie het territorium van ISIS in de regio sterk wist terug te dringen, is er de afgelopen jaren steeds meer relatieve nadruk op de andere twee lagen van de beweging: de transnationale organisatiestructuur en de propagandistische arm van de beweging. Aan de ene kant zorgt dat voor financiële bottlenecks. De voornaamste inkomstenbronnen van ISIS waren oliesmokkel en belasting. Deze veronderstelden allebei een zekere mate van fysieke aanwezigheid. Aan de andere kant maakt deze evolutie ISIS nu moeilijker te bestrijden dan in de jaren 2010. Territorium kan afgepakt worden, ideeën en netwerken zijn moeilijker te vatten.[94]

Het is onduidelijk over hoeveel strijders ISIS vandaag de dag nog beschikt. De aantallen liggen waarschijnlijk substantieel lager dan een aantal jaar geleden. Figuur 23 en 24 brengen op hoofdlijnen de territoriale controle en presentie van ISIS in kaart. Mogelijk kan ISIS profiteren van de bredere instabiliteit in het Midden-Oosten en de machtsomwenteling in Syrië eind 2024. Dit kan een aanzuigende werking hebben op individuen om zich bij ISIS aan te sluiten. Ook kan deze instabiliteit ISIS een potentiële capaciteitenboost geven op het vlak van wapens en materieel.

De “horizontalisering” van moderne technologie werkt sterk in het voordeel van ISIS. Drone-oorlogvoering, 3D-geprinte vuurwapens en de proliferatie van sociale media en kunstmatige intelligentie bieden allemaal kansen voor de verspreiding en verdediging van de apocalyptische politiek van ISIS.[95]

Op territoriaal vlak controleert ISIS nog steeds enkele pockets in Syrië en Irak, in Afghanistan (ISKP), en in Afrika (o.a. ISWAP). Deze stroken worden primair beheerd door “provincies” (wilayah) van de beweging – geografische eenheden die in theorie de bestuurlijke onderdelen moeten vormen van het toekomstige wereldomspannende kalifaat.

Op organisatorisch vlak heeft ISIS sinds ongeveer 2019 de wilayah ondergeschikt gemaakt aan regionale “directies” (makatib). Elke makatib neemt verschillende wilayah onder zijn hoede. De makatib dirigeren financiële stromen, mankracht en logistieke en operationele ondersteuning naar de provincies en strijdtonelen waar het centrale strategische bestuur (de “General Directorate of Provinces”) de grootste impact denkt te maken.[96]

Op ideologisch vlak verspreidt ISIS zijn jihadistische boodschap zo ver en zo intensief mogelijk, vooral via sociale media. Zo probeert ISIS van “onderaf” bestaande wilayah te versterken met nieuwe rekruten en nieuwe bewegingen op te zetten die erkend kunnen worden als nieuwe wilayat zodra ze aan centraal opgestelde richtlijnen voldoen.[97] Deze strategie lijkt in o.a. Rusland en Saoedi-Arabië te leiden tot relatief veel nieuwe rekruten.[98]

In zowel islamitische als niet-islamitische landen is ISIS verantwoordelijk voor een scala aan wreedheden en terroristische daden. ISIS werd berucht vanwege zijn opgenomen onthoofdingen en seksslavernij. Toch worden ISIS-aanslagen steeds zeldzamer in het Westen. In 2023 werden er minstens 10 terroristische aanslagen verijdeld, al is niet bekend hoeveel daarvan aan ISIS gekoppeld kunnen worden. Het afgelopen jaar zijn er meerdere ISIS-aanslagplannen in Europa – waaronder in Nederland – verijdeld. De ISIS-wilayat ISKP was hiervoor verantwoordelijk.[99]

De gebieden waar ISIS momenteel het actiefst is, zijn West-, Midden- en Oost-Afrika en Zuidoost-Azië (o.a. Maleisië en Singapore). In westerse landen zijn bijna alle ISIS-aanslagen de laatste jaren verijdeld. De dodelijke ISIS-aanslag in de Crocus City Hall in Moskou in maart 2024 had ook verijdeld kunnen worden, omdat Amerikaanse inlichtingendiensten op de hoogte waren van dit plan (en de Russische autoriteiten schijnbaar hadden ingelicht).[100] Ook door de aanwezigheid van ISIS in regio’s van potentieel geostrategisch belang (de Hoorn van Afrika, maar ook rondom de coltanmijnen van D.R. Congo en Rwanda) kan ISIS de Nederlandse/Europese belangen nog steeds schaden.[101]

Zelfs al speelde ISIS militair geen rol meer en al slaagde het er niet meer in succesvolle aanslagen uit te voeren, dan nog zou de wereld veel schade van de organisatie ondervinden. Die schade is psychologisch (de dreiging van willekeurig geweld), materieel (de prijs van opgeschroefde beveiliging) en sociaal-maatschappelijk (de polarisatie en haat die een groep als ISIS teweegbrengt).

ISIS wordt verafschuwd door vrijwel alle spelers op het wereldtoneel. Een gezamenlijke vijand zoals ISIS biedt samenwerkingskansen.

Sinds de ineenstorting van een territoriaal kalifaat in het Midden-Oosten is ISIS meer ondergronds gegaan. Met een onzichtbaardere organisatiestructuur en een relatief grote online aanwezigheid is de bestrijding van ISIS uitermate uitdagend.

Het radicale en fundamentalistische gedachtegoed van ISIS kan houvast bieden aan individuen die worstelen met onzekere geopolitieke en socio-economische omstandigheden. Daarmee vormt ISIS niet alleen een externe dreiging maar ook een interne en onderhuidse dreiging.

Hoe destabiliserend wordt het groeiende en escalerende conflict in het Midden-Oosten? Krijgt ISIS daardoor een nieuwe window of opportunity om territoriale aanwezigheid en betere financiering veilig te stellen?

In hoeverre zal het ISIS-gedachtegoed tractie kunnen krijgen in (elementen binnen) westerse maatschappijen en individuen en groepen aan kunnen zetten tot het plegen van aanslagen? In hoeverre houdt de hoge weerbaarheid stand nu inlichtingen- en veiligheidsdiensten hun handen vol hebben met tal van andere risico’s en dreigingen?

Slaagt ISIS erin om verdere regionale terreinwinst te boeken in Afrika en Centraal-Azië waardoor wilayats zoals ISWAP en ISKP in kracht toe kunnen nemen?

Scenario 8: Red-pilled ISIS