Het geopolitieke wereldtoneel verandert ingrijpend. De liberale wereldorde staat onder grote druk en een omwenteling van de machtsverhoudingen is in volle gang. De Pax Americana van na de Tweede Wereldoorlog en de Amerikaanse suprematie – als enige overgebleven supermacht – na de Koude Oorlog lijkt voorbij. De wereldorde is in transitie, maar de eindbestemming is onbekend.

Door de opkomst van China en verscheidene middenmachten, alsook de drastisch veranderende opstelling van de Verenigde Staten, heeft het internationale systeem de relatieve stabiliteit van een unipolaire orde verloren. Toenemende competitie en rivaliteit brengt protectionisme, transactionalisme, beschavingsdenken en het recht van de sterkste terug als bepalende normen van de geopolitiek. De toekomstige wereldorde kan zich doorontwikkelen naar een meer bipolaire wereldorde of een meer multipolaire wereldorde. Zelfs een hernieuwde unipolariteit is mogelijk (maar lijkt op dit moment minder waarschijnlijk).

In dit geopolitieke tijdsgewricht ontstaat ruimte voor nieuwe machtscentra, opkomende mogendheden, nieuwe allianties en scheidslijnen en nieuwe normen en vormen voor inter- en intrastatelijke politiek. Op dit veranderende wereldtoneel zullen alle actoren – van klein tot groot – geconfronteerd worden met een hoge mate van onzekerheid.

In de totstandkoming van een nieuwe wereldorde doen machtsverschillen er weer meer toe. Dit maakt landen enerzijds kwetsbaar, maar geeft anderzijds ook ruimte voor strategische assertiviteit en geopolitieke herpositionering. Vooral voor middenmachten biedt deze ruimte naast uit­dagingen ook kansen. Waar grootmachten de invloed hebben om een nieuwe wereldorde te vormen, en kleine landen relatief machteloos aan de grillen van het wereldtoneel zijn overgeleverd, kunnen middenmachten hun capaciteiten en strategieën inzetten om geopolitieke winst te behalen. Zij kunnen nieuwe verhoudingen, uitwisselingen, samenwerkingen en normen in eigen voordeel proberen om te buigen, met alle voordelen, risico’s en verantwoordelijkheden die daarbij komen kijken.

In deze foresightstudie staat specifiek de (toekomstige) invloed van middenmachten op een veranderend wereldtoneel centraal. Het concept middenmacht wordt daarbij gedefinieerd als een land (of gebied) dat substantiële invloed kan hebben op het handelen van geopolitieke actoren zonder dat het daarbij op eigen kracht de wereldorde kan veranderen. Deze invloed is niet alleen afhankelijk van capaciteiten maar ook van strategische keuzes en omstandigheden. Dit alles maakt dat het concept middenmacht een veranderlijk en breed spectrum beslaat tussen grootmachten en kleine machten in.

De mate van invloed en macht op het wereldtoneel is uiteraard een glijdende schaal die zich op verschillende manieren laat classificeren. In deze foresightstudie worden de VS en China geclassificeerd als grootmachten. Deze twee landen steken op basis van hun combinatie aan economische, militaire, politiek-diplomatieke en demografische capaciteiten met kop en schouders boven de andere landen op het wereldtoneel uit. Zij worden gevolgd door landen zoals India en Rusland, die in deze studie tot de invloedrijk(st)e middenmachten worden gerekend. Meer aan de onderkant van het middenmachtspectrum bevinden zich landen zoals Nederland, Egypte en Argentinië, die ook substantiële invloed op het wereldtoneel kunnen hebben, mits zij hun geopolitieke kaarten goed weten uit te spelen.

Middenmachten hebben de komende jaren de kans om zich proactief en assertief op te stellen en een sleutelrol te pakken in de totstandkoming van een nieuwe geopolitieke toekomst. Tegelijkertijd zullen zij, net als andere spelers, geconfronteerd worden met een grillig wereldtoneel waarop verscheidene spelers, waaronder de grootmachten, zullen proberen hun wil op te leggen. Ook hebben middenmachten zich te verhouden tot een aantal belangrijke trends die het huidige en toekomstige wereldtoneel karakteriseren.

In deze foresightstudie wordt in acht scenario’s de mogelijke rol van middenmachten op een veranderend wereldtoneel voorgesteld. In overleg met de opdrachtgever is aan de voorkant de keuze gemaakt om hierin twee thema’s centraal te stellen: conflictbeslechting en de geopolitiek van financiën. Deze thema’s vertegenwoordigen twee pijlers van de ‘oude’ liberale wereldorde die beide aan erosie en transformatie onderhevig zijn. Middenmachten hebben zich enerzijds hiertoe te verhouden, maar kunnen ook substantiële invloed uitoefenen hierop. De studie hanteert een tijdshorizon van vijf à vijftien jaar. De geboden toekomstperspectieven lopen daarmee tot uiterlijk 2040. Clingendaels strategic foresight-methode is erop gericht om handvatten te bieden voor een meer anticiperend –‍ “toekomstenproof” – Nederlands buitenland- en veiligheidsbeleid. Hierbij is het uitgangspunt dat de toekomst fundamenteel onvoorspelbaar is. De focus ligt dan ook minder op het voorspellen van de toekomst en meer op het voorstelbaar maken van verschillende toekomsten.