Een sleutelmoment is de klimaattop Conference of the Parties (COP) van 2030, in de nieuwe Indonesische hoofdstad op Borneo. In aanloop naar de top voert Washington campagne voor een verrassende insteek: het klimaatdossier moet gekoppeld worden aan jihadistisch terrorisme en massamigratie, en uitsluitend in die termen als een veiligheidsvraagstuk worden besproken. Klimaatverandering zelf is een neutraal ecologisch gegeven, volgens deze lezing, maar het echte geopolitieke probleem zit bij deze twee vermeende ‘hoofdgevolgen’ van klimaatverandering. Vooral kleine en middelgrote spelers op het wereldtoneel stellen zich hierdoor ernstige vragen bij de mate waarin de VN als platform nog recht kan doen aan hun klimaatzorgen. Gastland Indonesië steekt zijn teleurstelling niet onder stoelen of banken en vindt bijval van onder meer Mexico, Brazilië, Zuid-Afrika en Peru, die allemaal ernstige gevolgen van klimaatverandering ondervinden terwijl zij niets zien in een dossierversmelting met jihadisme of massamigratie.

Door het luide gemopper van een brede coalitie middenmachten besluit China om het moment aan te grijpen en een concurrerend multilateraal platform te lanceren. De expliciete missie van deze China-geleide “Co-Prosperity Community” (CPC) is om “samenwerking te faciliteren op onderwerpen die de hele mensheid in hun welzijn en welvaart raken.” Impliciet is het doel echter om de multilaterale bal op te rapen die de VS hebben laten vallen. In de praktijk ligt de focus van de CPC op de dossiers die de VN niet meer in staat is aan te pakken. China werpt zichzelf op als hoeder van het multilateralisme door een duidelijk signaal af te geven: wie zich bekommert om klimaatverandering en green tech, om cyberafspraken en digital governance en om mondiale corruptie- en fraudebestrijding, moet zich tot China’s stelsel wenden en meegaan in voorgestelde wereldupdate.

Steeds meer traditionele zaken van multilaterale instanties in New York en Genève krijgen een evenknie in één van de hypermoderne nieuwe kantoren in Beijing. In Beijing is eerder al een nieuw hof opgericht voor de arbitrage van internationale geschillen. Op die manier vinden jus ad bellum (voorwaarden waaronder een staat oorlog mag voeren), jus in bello (hoe mogen staten zich gedragen in een oorlog) én jus post bellum (hoe tot een rechtvaardige vrede te komen), door Chinese interpretatie een nieuwe invulling binnen een kersvers multilateraal alternatief. Binnen deze interpretatie staat soevereiniteit centraal en worden harde afspraken over universele mensenrechten grotendeels gemeden. Wel worden afspraken gemaakt over clustermunitie, mijnen en chemische wapens. Landen hebben “het recht op het kiezen van een eigen weg naar ontwikkeling” waarbij het “oplossen van conflict via dialoog en consultatie” en op basis van “win-win samenwerking” dient te verlopen. Verder dan dat gaat de CPC niet: de VN is volgens CPC-woordvoerders al veel te ver in supranationale richting opgeschoven, onder andere met een vergaande mensenrechtendoctrine.

Op het alternatieve multilaterale forum wordt de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens niet als handvest gebruikt. Een overgrote meerderheid van – met name autocratischere – landen ziet deze verklaring namelijk als een “westers” construct. In plaats daarvan ligt de klemtoon op de norm van non-interventie. Het is multilateralisme met Chinese trekjes. Voor de meeste nieuwe leden is dat verre van een probleem. Het bestaan van dit nieuwe forum stelt actoren in staat om naar eigen inzicht initiatieven te shoppen tussen de twee stelsels, naar gelang de convergentie met het eigen nationale perspectief. Zo pakt Oekraïne nu ook de Beijing-verdragen erbij om de wereld te herinneren aan de inmiddels twintigjarige bezetting van de Donbas en Krim. Egypte vraagt in Beijing om financiële steun voor adaptatie aan klimaatimpact terwijl het in New York en Genève pleit voor financiële steun voor migratiebestrijding.

Middenmachten hebben zich te verhouden tot een bipolarisering van het multilateralisme. Door wezenlijke concurrentie binnen de multilaterale markt hebben zij opeens iets te kiezen. Sommige middenmachten, zoals Zuid-Korea, Saoedi-Arabië en India, maken snel de keuze om te diversifiëren en naast een vertegenwoordiging in New York ook diplomaten naar Beijing te sturen. Trouwe bondgenoten van de VS kijken de kat uit de boom en houden vast aan het VN-stelsel, waaronder veel Europese staten. Het VK bijvoorbeeld zit er in de VN-Veiligheidsraad warmpjes bij en wil onder geen beding de special relationship op het spel zetten. Hetzelfde geldt, in mindere mate, voor andere Europese staten die een prominente plek binnen VN-commissies innemen en hun relatie met de VS willen beschermen. Sterk afhankelijke bondgenoten van China, daarentegen, trekken zich per direct terug uit de VN om zich volledig op de CPC te richten. Noord-Korea en Iran ondervonden vooral nadelen door het optreden van de VN en maken nu kordaat de overstap naar de CPC.

De verrassendste gevallen zijn Rusland en Frankrijk. Deze formidabele middenmachten zitten, respectievelijk, stevig in het Chinese en Amerikaanse geopolitieke kamp. Toch kiezen zij allebei voor deelname aan beide systemen. Rusland omdat afbakening van de gemeenschap en strijd tegen terrorisme ook onderdeel zijn van het Russische narratief, en omdat het een sturende én saboterende vinger in de VN-pap wil houden (mede dankzij zijn permanente zetel in de Veiligheidsraad). Frankrijk omdat het van oudsher sceptisch is over de Amerikaanse dominantie in Europa, zich met zijn overzeese gebieden identificeert als een Latijn-Amerikaanse en Indo-Pacifische speler en bovendien strategisch autonoom genoeg is om deze multi-alignment-troef uit te (proberen te) spelen. Hongarije volgt snel in hun voetsporen. Andere Europese spelers zoals Spanje en Griekenland worden aan het denken gezet over hun eigen opstelling en strategische mogelijkheden.

Het bestaan van twee parallelle normerende fora werpt echter naast kansen ook lastige nieuwe problemen op. Een tragische natuurramp voltrekt zich in Haïti, waar orkaan Benedict het door het lot geplaagde eiland verder de rampspoed in sleurt. De lokale bevolking is dubbel getroffen: eerst door het natuurgeweld en daarna door een verdere verslechtering van de veiligheidssituatie als gewapende groepen slaags raken en plunderend over het eiland trekken. De wereld wil zich verenigen om de noodlijdende Haïtianen een hand uit te steken – maar waar en onder welke voorwaarden? In de VN wordt humanitaire hulp en een vredesmissie op touw gezet, maar de CPC komt tegelijkertijd met een conflicterend voorstel. Net zoals de verheffing van een rivaliserende ‘antipaus’ in Avignon de universele morele claims van de Roomse Kerk onderuithaalde, zo raakt ook door het tweesystemenstelsel een universele morele reactie steeds verder uit zicht. Bovendien verkrijgen middenmachten niet alleen voorrechten en vrijheden door aan beide systemen deel te nemen, maar nemen zij ook plichten op zich. Als zij niet goed op twee multilaterale borden tegelijk hun schaak- én go-spel weten te verbeteren, kunnen zij zich stapelende verplichtingen op de hals halen…