Voor deze foresightstudie zijn acht scenario’s opgesteld die samen een uniek toekomst(en)perspectief bieden op de rol van middenmachten op een veranderend wereldtoneel. Middenmachten kunnen een grote rol spelen in de totstandkoming van een nieuwe wereldorde, maar hebben op dit moment nog niet de doorslaggevende rol. Er bestaat niet alleen middenmacht maar ook ‘middenonmacht’ op het wereldtoneel.

Middenmacht is een relatief begrip – eerder een spectrum dan een binair gegeven. Een middenmacht is een land (of gebied) dat substantiële invloed kan hebben op het handelen van geopolitieke actoren zonder dat het op eigen kracht de wereldorde kan veranderen. ‘De’ middenmacht bestaat daarmee niet. Middenmacht refereert in deze studie grofweg aan landen als India en Rusland aan de bovenkant tot landen zoals Nederland en Egypte aan de onderkant van het spectrum.

Middenmachten hebben de komende jaren de kans om zich proactief en assertief op te stellen en een sleutelrol te pakken in de totstandkoming van een nieuwe geopolitieke toekomst. Tegelijkertijd zullen zij, net als andere spelers, geconfronteerd worden met een grillig wereldtoneel waarop verscheidene spelers, waaronder de grootmachten, zullen proberen hun wil op te leggen. Middenmachten hebben uiteenlopende wereldbeelden en intenties, uiteenlopende visies op de eigen rol en assertiviteit op het wereldtoneel, uiteenlopende capaciteiten op politiek, economisch en militair vlak, uiteenlopende strategische opstellingen, inclusief pogingen om multi-aligned, non-aligned of volledig aligned te blijven, en uiteenlopend succes in het verkrijgen, behouden en inzetten van macht op een veranderend wereldtoneel.

Hoe veranderlijk het wereldtoneel precies is, wordt geïllustreerd door de twee thema’s die in deze studie centraal staan: conflictbeslechting en de geopolitiek van financiën. Deze twee thema’s zijn gekozen omdat zij twee van de centrale pijlers vertegenwoordigen waarop de ‘oude’ liberale rechtsorde was gestoeld. Beide thema’s zijn aan erosie en transformatie onderhevig. Middenmachten hebben zich enerzijds hiertoe te verhouden, maar kunnen ook substantiële invloed uitoefenen hierop.

In de geopolitieke ontwikkelingen richting een nieuwe toekomst is multipolariteit geen gegeven maar een kernonzekerheid. Naast de precieze polariteit van de zich vormende wereldorde is de mate van coöperatie versus non-coöperatie van en tussen middenmachten een tweede kernonzekerheid. Ook deze variabele is sterk bepalend voor de mate van succes van verschillende middenmachtprofielen en -strategieën.

Nederland is een middenmacht maar of het dit ook blijft is onzeker. Een strategische visie op de relatie met zowel groot- als middenmachten is geen luxe maar bittere noodzaak. Daar komt bij dat het wereldtoneel snel verandert in een richting die Nederland (en overigens ook de EU) niet gewend is. Rauwe machtspolitiek is leidend, waarin niet het internationaal recht maar dreigement, met conventionele en onconventionele middelen, de boventoon voert. Naast strategische visie geldt daarom een tweede bittere noodzaak: comfort vinden in het oncomfortabele en wennen aan het onwennige. Daar komt bij dat noch lidmaatschap van de NAVO noch van de EU Nederland immuun maakt voor de brute machtspolitiek in opkomst.

In het bijzonder wordt in deze studie geconcludeerd dat strategische onmisbaarheid weliswaar een kostenefficiënte strategie is om als kleinere middenmacht overeind te blijven, maar dat deze strategie ook bijzonder kwetsbaar is. Net zoals overmatige afhankelijkheid van de bestaande wereldorde onverstandig is, is ook overmatige afhankelijkheid van één enkel kwetsbaar machtsmiddel onverstandig. Deze foresightstudie maakt inzichtelijk dat hedging en multi-alignment als strategieën een steeds prominentere plek in het middenmachtarsenaal innemen. Deze instrumenten bieden middenmachten manouevreerruimte in een onzeker geopolitiek tijdsgewricht. Ook Nederland kan baat hebben bij het leren manoeuvreren op basis van deze strategieën.

De succesvolle middenmachten in deze foresightstudie weten brede capaciteiten op meerdere domeinen te ontwikkelen en deze maximaal effectief in te zetten op strategisch belangrijke momenten en dossiers. Deze middenmachtfinesse vraagt verschillende vaardigheden: (1) het vraagt aanpassingsvermogen aan een veranderlijke omgeving; (2) diversificatie en verdieping van samenwerkingen en (3) brede weerbaarheid en geopolitiek incasseringsvermogen. Inzicht en investering in de eigen krachten en vaardigheden (de eigen middenmacht), maar ook inzicht in de grenzen van het eigen kunnen (de eigen ‘middenonmacht’), zijn onontbeerlijk om de hedendaagse en toekomstige uitdagingen van het nieuwe wereldtoneel het hoofd te bieden.